geo8-1.1· I Coğrafi kəşflərdən tədqiqatlara doğru· ~12 dəq

Coğrafi kəşflərin yeni mərhələsi

Böyük Coğrafi kəşflərdən sonrakı tədqiqatlar: Berinq, Kuk, Humboldt, Livinqston və qütb kəşfləri.

Böyük Coğrafi kəşflər dövrü XVII əsrin ortalarında başa çatdı, lakin Yerin öyrənilməsi dayanmadı. Kəşflər dövründə yeni ərazilərin tapılmasında səyyahlar, tədqiqatçılar və mahir dənizçilər iştirak edirdisə, sonrakı dövrlərdə materiklərin və okeanların öyrənilməsində alimlərin iştirakı genişləndi; onların gördüyü işlər coğrafiya elminin inkişafına kömək etdi və bu elmin yeni sahələrinin yaranmasına təsir göstərdi. Avropalılara Köhnə Dünya ilə yanaşı Amerika və Avstraliya da məlum olduğundan diqqət materiklərin daxili rayonlarına, okeanlarda suyun temperaturuna, duzluluğuna, axınına, dib relyefinə və qütbətrafı ərazilərə yönəldi. Bununla belə, dünyada insan ayağı dəyməmiş «ağ ləkələr» qalırdı. Semyon Dejnyov Avrasiyanın ucqar şərq nöqtəsini fəth etdi; XVIII əsrin əvvəlində iki materik arasındakı Berinq boğazı kəşf edildi və az sonra Vitus Berinqin başçılığı ilə Asiyadan Amerika sahillərinə çatmaq mümkün oldu. Ceyms Kuk Sakit okean adalarını, Aleksandr Humboldt Cənubi Amerikanın dağlarını, çaylarını və vulkanlarını, David Livinqston isə Afrikanın mərkəzi və şərq rayonlarını öyrəndi. XX əsrdə növbə qütb rayonlarına və Şimal Buzlu okeana çatdı.

📌Nümunə

Məsələn: Cənub qütbünə 1911-ci ildə norveçli Rual Amundsen, ondan bir il sonra isə ingilis Robert Skott gəlmişdir.

Əsas terminlər

Böyük Coğrafi kəşflər — XVII əsrin ortalarında başa çatan, Avropalılara Amerika və Avstraliyanın da məlum olduğu dövr; sonra materiklərin daxili rayonları öyrənilməyə başlandı.
Ağ ləkələr — Dünyada hələ insan ayağı dəyməmiş, kəşf olunmamış qalan ərazilər.
Dreyf stansiyaları — Şimal Buzlu okeanının XX əsrdə öyrənilməsində istifadə olunan tədqiqat üsulu.
Şaquli zonallıq — Bitkilərin dağlarda hündürlük qurşaqları üzrə yayılması; Aleksandr Humboldt göstərmişdir.
Berinq boğazı — Asiya ilə Amerika materiklərini ayıran, XVIII əsrin əvvəlində kəşf edilmiş boğaz.
Qütbətrafı ərazilər — Böyük Coğrafi kəşflərdən sonra diqqətin yönəldiyi, Şimal və Cənub qütblərinə yaxın ərazilər.
Böyük Coğrafi kəşflərdən sonrakı tədqiqatçılar
TədqiqatçıÖyrəndiyi əraziDövr
Semyon DejnyovAvrasiyanın ucqar şərq nöqtəsiXVII əsrin ortaları
Vitus BerinqBerinq boğazı, Asiya-Amerika keçidiXVIII əsrin əvvəli
Ceyms KukSakit okean adaları (Havay, Yeni Zelandiya)XVIII əsrin 60-70-ci illəri
Aleksandr HumboldtAnd dağları, Orinoko, Amazon çayları, vulkanlar1799-1804
David LivinqstonAfrikanın mərkəzi və şərq rayonlarıXIX əsrin ikinci yarısı

Böyük Coğrafi kəşflərdən sonra materiklərin daxili rayonlarını öyrənən əsas tədqiqatçılar.

Qütb kəşflərinin xronologiyası
HadisəSəyyahİl
Şimal qütbünə ilk çatmaRobert Piri1909
Cənub qütbünə ilk çatmaRual Amundsen1911
Cənub qütbünə ikinci çatmaRobert Skott1912
Şimal qütbünə ilk atom buzqıran gəmi-1977

XX əsrin qütb tədqiqatlarına aid tarixlər.

✎İlk atom buzqıran gəminin Şimal qütbünə neçə il sonra çatdığını hesabla
  1. 1Məlum tarixləri müəyyənləşdir: Robert Piri Şimal qütbünə 1909-cu ildə, ilk atom buzqıran gəmi isə 1977-ci ildə çatmışdır.
  2. 2Fərqi hesabla: 1977 - 1909 = 68 il.
  3. 3Nəticə: İlk atom buzqıran gəmi Şimal qütbünə ilk səyyahdan 68 il sonra çatmışdır.
✎Cənub qütbünə ikinci çatan səyyahın birincidən neçə il sonra gəldiyini hesabla
  1. 1Tarixləri müəyyənləşdir: Rual Amundsen Cənub qütbünə 1911-ci ildə, Robert Skott isə 1912-ci ildə çatmışdır.
  2. 2Fərqi tap: 1912 - 1911 = 1 il.
  3. 3Nəticə: Robert Skott Cənub qütbünə Amundsendən 1 il sonra çatmışdır.
🚫Tez-tez səhv

Berinq boğazının kəşfi ilə Semyon Dejnyovun Avrasiyanın şərq nöqtəsini fəth etməsi qarışdırılır — Dejnyov bunu daha əvvəl, XVII əsrin ortalarında etmişdir, boğaz isə XVIII əsrin əvvəlində kəşf olunmuşdur.

⚠️Diqqət

Ceyms Kuk Yeni Zelandiyanı kəşf etməmiş, onun müstəqil iki adadan ibarət olduğunu müəyyənləşdirmişdir — bu fərqi qarışdırmaq tipik səhvdir.

🚫Tez-tez səhv

Aleksandr Humboldt ilə David Livinqstonun tədqiqat obyektləri qarışdırılır: Humboldt Cənubi Amerikanı (And dağları, Amazon), Livinqston isə Afrikanı (Konqo, Zambezi) öyrənmişdir.

💡Qeyd

Şimal qütbünə Robert Piri (1909), Cənub qütbünə əvvəlcə Rual Amundsen (1911), bir il sonra isə Robert Skott (1912) çatmışdır — bu xronoloji sıranı yadda saxla.

Qaydalar

  1. 1Böyük Coğrafi kəşflər dövrü XVII əsrin ortalarında başa çatmışdır.
  2. 2Bu dövrdən sonra materiklərin daxili rayonları, okeanlarda suyun temperaturu, duzluluğu, axını, dib relyefi və qütbətrafı ərazilər öyrənilməyə başlanmışdır.
  3. 3Semyon Dejnyov hələ XVII əsrin ortalarında Avrasiyanın ucqar şərq nöqtəsinə çatmış və oranı fəth etmişdir.
  4. 4İki materik arasında olan Berinq boğazı XVIII əsrin əvvəlində kəşf edilmiş, az sonra Vitus Berinqin başçılığı ilə Asiyadan Amerika sahillərinə çatmaq mümkün olmuşdur.
  5. 5Ceyms Kuk XVIII əsrin 60-70-ci illərində üç dəfə dünya səyahəti etmiş, Havay adalarını kəşf etmiş, Yeni Zelandiyanın müstəqil iki adadan ibarət olduğunu müəyyənləşdirmişdir.
  6. 6Aleksandr Humboldt 1799-1804-cü illərdə And dağlarını, Orinoko və Amazon çaylarını, Kotopaxi və Çimboraso vulkanlarını öyrənmiş, bitkilərin coğrafi enliklər və şaquli zonallıq üzrə yayılmasını göstərmişdir.
  7. 7David Livinqston XIX əsrin ikinci yarısında Afrikanın mərkəzi və şərq rayonlarını öyrənmiş, Konqo və Zambezi çaylarının yuxarı axınlarını, Nyasa və Tanqanika göllərini, Viktoriya şəlaləsini kəşf etmişdir; bu əraziləri XIX əsrin 70-ci illərində Henri Stenli öyrənmişdir.
  8. 8İlk dəfə Şimal qütbünə 1909-cu ildə amerikalı Robert Piri, Cənub qütbünə 1911-ci ildə norveçli Rual Amundsen, 1912-ci ildə isə ingilis Robert Skott gəlmişdir.
  9. 9XX əsrin ən mühüm coğrafi nailiyyətlərinə «dreyf stansiyaları»ndan istifadə edərək Şimal Buzlu okeanının öyrənilməsi aiddir; ilk atom buzqıran gəmisi Şimal qütbünə 1977-ci ildə çatmışdır.

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq