kim8-3.5· Bölmə 3. Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı· ~9 dəq

Homogen və heterogen reaksiyalar

Bir faza/iki faza fərqi, $\ce{H2 + Cl2}$ , $\ce{KOH + HCl}$ , $\ce{Ca + H2O}$ , $\ce{C + O2}$ nümunələri, fazalar sərhədi anlayışı.

Kimyəvi reaksiyalar reaksiyaya daxil olan maddələrin əmələ gətirdiyi fazalara görə homogen və heterogen reaksiyalara bölünür. Reaksiyaya daxil olan bütün maddələr eyni fazada olduqda, yəni bir faza əmələ gətirdikdə, reaksiya homogen adlanır və bu reaksiya fazanın bütün həcmində, molekulların toqquşduğu hər nöqtədə baş verir. Homogen reaksiyalara qaz halında olan maddələr arasında (qaz-qaz), maye halında olan maddələr arasında (maye-maye) və məhlullar arasında (məhlul-məhlul) gedən reaksiyalar aiddir. Reaksiyaya daxil olan maddələr müxtəlif fazalarda, yəni iki faza əmələ gətirdikdə isə reaksiya heterogen adlanır. Heterogen reaksiyalar bütün həcmdə deyil, fazaların bir-biri ilə təmasda olduğu sərhəddə baş verir. Heterogen reaksiyalara bərk maddələrin maye və ya qaz halında olan maddələrlə reaksiyaları misal göstərmək olar. Reaksiyanın homogen, yoxsa heterogen olduğunu müəyyənləşdirmək üçün tənlikdə hər bir maddənin agreqat halına (bərk, maye, qaz, məhlul) diqqət yetirmək lazımdır.

📌Nümunə

Məsələn: kalsiumun su ilə reaksiyasında kalsium bərk, su isə maye halında olduğundan bu reaksiya heterogendir və bərk-maye sərhədində baş verir.

Əsas terminlər

Homogen reaksiya — Reaksiyaya daxil olan bütün maddələrin eyni fazada olduğu, fazanın bütün həcmində gedən reaksiya.

Heterogen reaksiya — Reaksiyaya daxil olan maddələrin müxtəlif fazalarda olduğu, fazalar sərhədində gedən reaksiya.

Faza — Maddənin bircins fiziki halı: bərk, maye, qaz və ya məhlul.

Fazalar sərhədi — İki müxtəlif fazanın bir-biri ilə təmasda olduğu, heterogen reaksiyanın gedişinin baş verdiyi yer.

Agreqat hal — Maddənin bərk, maye və ya qaz kimi fiziki halı; reaksiyanın homogen ya heterogen olmasını müəyyən etmək üçün yoxlanılır.

Hal işarələri — Tənlikdə mötərizədə yazılan

\text{(s)}

bərk,

\text{(l)}

maye,

\text{(g)}

qaz,

\text{(aq)}

məhlul halını bildirən qısaltmalar.

Homogen ↔ heterogen reaksiya

Xüsusiyyət	Homogen reaksiya	Heterogen reaksiya
Faza sayı	Bir faza — bütün maddələr eyni fazadadır	İki və ya daha çox faza
Baş vermə yeri	Fazanın bütün həcmində	Fazalar sərhədində
Nümunə maddə cütləri	qaz-qaz, maye-maye, məhlul-məhlul	bərk-maye, bərk-qaz, bərk-məhlul
Tənlik nümunəsi	$\ce{H2(g) + Cl2(g) -> 2HCl}$	$\ce{Ca(s) + H2O(l) -> Ca(OH)2 + H2}$

Təsnifat reaksiyaya daxil olan başlanğıc maddələrin fazasına görə aparılır, məhsullara görə yox.

Tənlikdə hal işarələri

İşarə	Bildirdiyi hal
$\text{(s)}$	Bərk
$\text{(l)}$	Maye
$\text{(g)}$	Qaz
$\text{(aq)}$	Məhlul

Bu işarələr maddənin hansı fazada iştirak etdiyini göstərir və reaksiyanın homogen ya heterogen olmasını müəyyənləşdirməyə kömək edir.

✎Mis-oksigen reaksiyasının növünü müəyyən et

1Hər maddənin halını müəyyən et: $\ce{2Cu(s) + O2(g) -> 2CuO}$ tənliyində $\ce{Cu(s)}$ bərk, $\ce{O2(g)}$ isə qaz halındadır.
2Fazaları müqayisə et: İki başlanğıc maddə müxtəlif fazalardadır: biri bərk, digəri qaz.
3Baş vermə yerini müəyyən et: Maddələr müxtəlif fazada olduğundan reaksiya fazanın bütün həcmində deyil, fazalar sərhədində gedir.
4Nəticə çıxar: $\ce{2Cu(s) + O2(g) -> 2CuO}$ heterogen reaksiyadır.

✎Kalium hidroksid-turşu reaksiyasının növünü müəyyən et

1Hər maddənin halını müəyyən et: $\ce{KOH(aq) + HCl(aq) -> KCl + H2O}$ tənliyində $\ce{KOH(aq)}$ və $\ce{HCl(aq)}$ hər ikisi məhlul halındadır.
2Fazaları müqayisə et: Hər iki başlanğıc maddə eyni fazadadır — məhlul.
3Baş vermə yerini müəyyən et: Maddələr eyni fazada olduğundan reaksiya fazanın bütün həcmində gedir.
4Nəticə çıxar: $\ce{KOH(aq) + HCl(aq) -> KCl + H2O}$ homogen reaksiyadır.

🚫Tez-tez səhv

Homogen-heterogen təsnifatı reaksiya MƏHSULUNA görə deyil, reaksiyaya DAXİL OLAN başlanğıc maddələrin fazasına görə aparılır — alınan ammonyakın qaz olması reaksiyanın homogenliyinin səbəbi deyil.

🚫Tez-tez səhv

Fazanı müəyyən edərkən atomların və ya molekulların SAYINA deyil, maddələrin HALINA bax — iki mis atomu iştirak etməsi yox, misin bərk, oksigenin isə qaz olması reaksiyanı heterogen edir.

💡Qeyd

Qaz-qaz, maye-maye və məhlul-məhlul cütləri həmişə homogendir; tərkibində bərk maddə olan istənilən cüt isə heterogendir.

⚠️Diqqət

$\text{(aq)}$ işarəsi maddənin MƏHLUL halında olduğunu bildirir, bərk halında deyil — kalsium hidroksid $\ce{Ca(OH)2(aq)}$ kimi yazılıbsa, o, bərk yox, məhluldur.

Qaydalar

1Reaksiyalar fazalara görə homogen və heterogen reaksiyalara bölünür.
2Reaksiyaya daxil olan maddələr eyni fazada olduqda reaksiya homogendir.
3Reaksiyaya daxil olan maddələr müxtəlif fazalarda olduqda reaksiya heterogendir.
4Homogen reaksiya fazanın bütün həcmində baş verir.
5Heterogen reaksiya fazalar sərhədində baş verir.
6Qaz-qaz, maye-maye və məhlul-məhlul arasında gedən reaksiyalar homogendir.
7Bərk maddənin maye və ya qaz halında olan maddə ilə reaksiyası heterogendir.
8Tənliklərdə mötərizədə verilən $\text{(s)}$ bərk, $\text{(l)}$ maye, $\text{(g)}$ qaz, $\text{(aq)}$ isə məhlul halını bildirir.

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq