kim8-3.1· Bölmə 3. Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı· ~6 dəq

Kimyəvi tənliklər

Kimyəvi tənliyin tərtibi, başlanğıc maddələr və reaksiya məhsulları, xlorid turşusu-çay sodası nümunəsi.

Kimyəvi reaksiyanı «söz tənliyi» əvəzinə maddələrin kimyəvi formullarından istifadə edərək ifadə edən şərti yazılışa kimyəvi tənlik deyilir. Kimyəvi tənlik kimyəvi formullar və riyazi işarələrlə ( $+$ və $\to$ ) tərtib olunur. Tənlik tərtib edilərkən əvvəlcə reaksiyaya daxil olan maddələrin — başlanğıc maddələrin (reagentlərin) — formulları yazılır; onların sayı iki və daha çox olduqda formullar arasında "+" işarəsi qoyulur. Sonra ox işarəsi ( $\to$ ) çəkilir. Ardınca reaksiyadan alınan maddələrin — reaksiya məhsullarının — formulları yazılır, onların sayı da iki və daha çox olduqda "+" işarəsi ilə ayrılır. Kimyəvi tənlik «söz tənliyi»ndəki maddə adlarını müvafiq kimyəvi formullarla əvəz etməklə əldə edilir. Bu üsul 7-ci sinifdən bilinən element simvolları və birləşmə formullarına əsaslanır. Kimyəvi tənlikdə həm başlanğıc maddələr, həm də reaksiya məhsulları kimyəvi formullarla göstərilir.

📌Nümunə

Məsələn: «Xlorid turşusu + Çay sodası $\to$ Natrium xlorid + Karbon qazı + Su» söz tənliyi kimyəvi tənlik formasında $\ce{HCl + NaHCO3 -> NaCl + CO2 + H2O}$ kimi yazılır, burada $\ce{HCl}$ və $\ce{NaHCO3}$ başlanğıc maddələr, $\ce{NaCl}$ , $\ce{CO2}$ və $\ce{H2O}$ isə reaksiya məhsullarıdır.

Əsas terminlər

Kimyəvi tənlik — Kimyəvi reaksiyanı kimyəvi formullar və riyazi işarələrlə (

+

\to

) ifadə edən şərti yazılış.

Söz tənliyi — Kimyəvi reaksiyanı maddələrin adları ilə ifadə edən yazılış; adlar formulla əvəz olunanda kimyəvi tənlik alınır.

Başlanğıc maddə (reagent) — Reaksiyaya daxil olan, kimyəvi tənlikdə ox işarəsindən ƏVVƏL yazılan maddə.

Reaksiya məhsulu — Reaksiyadan alınan, kimyəvi tənlikdə ox işarəsindən SONRA yazılan maddə.

Ox işarəsi — Başlanğıc maddələrlə reaksiya məhsullarını bir-birindən ayıran

\to

işarəsi.

"+" işarəsi — Tənliyin eyni tərəfində iki və daha çox maddənin formulu olduqda onları ayıran işarə.

Söz tənliyindən kimyəvi tənliyə

Söz tənliyi	Kimyəvi tənlik
Xlorid turşusu + Çay sodası $\to$ Natrium xlorid + Karbon qazı + Su	$\ce{HCl + NaHCO3 -> NaCl + CO2 + H2O}$
Kalsium oksid + Karbon qazı $\to$ Kalsium karbonat	$\ce{CaO + CO2 -> CaCO3}$
Maqnezium + Xlorid turşusu $\to$ Maqnezium xlorid + Hidrogen	$\ce{Mg + HCl -> MgCl2 + H2}$

Söz tənliyindəki hər maddə adı öz kimyəvi formulu ilə əvəz olunur, ardıcıllıq və işarələr saxlanılır.

Başlanğıc maddə və reaksiya məhsulu

Göstərici	Başlanğıc maddə (reagent)	Reaksiya məhsulu
Tənlikdə yeri	Ox işarəsindən əvvəl	Ox işarəsindən sonra
Mənası	Reaksiyaya daxil olan maddə	Reaksiyadan alınan maddə
$\ce{HCl + NaHCO3 -> NaCl + CO2 + H2O}$ -də	$\ce{HCl}$ , $\ce{NaHCO3}$	$\ce{NaCl}$ , $\ce{CO2}$ , $\ce{H2O}$
"+" işarəsinin qoyulması	İki və daha çox olduqda	İki və daha çox olduqda

Ox işarəsi tənliyi iki yerə bölür: solda başlanğıc maddələr, sağda reaksiya məhsulları.

✎Söz tənliyindən kimyəvi tənliyə keç

1Söz tənliyini yaz: Xlorid turşusu + Çay sodası $\to$ Natrium xlorid + Karbon qazı + Su.
2Başlanğıc maddələrin formullarını tap: Xlorid turşusu — $\ce{HCl}$ , Çay sodası — $\ce{NaHCO3}$ .
3Ox işarəsindən əvvəlki hissəni yaz: İki başlanğıc maddə var, ona görə aralarında "+": $\ce{HCl + NaHCO3}$ .
4Ox işarəsini çək: $\to$
5Məhsulların formullarını tap və yaz: Natrium xlorid — $\ce{NaCl}$ , Karbon qazı — $\ce{CO2}$ , Su — $\ce{H2O}$ ; üç məhsul olduğu üçün aralarında iki dəfə "+": $\ce{NaCl + CO2 + H2O}$ .
6Tam tənliyi birləşdir: $\ce{HCl + NaHCO3 -> NaCl + CO2 + H2O}$ .

✎Boşluqdakı maddənin formulunu tap

1Tənliyi oxu: $\ce{Mg + ... -> MgCl2 + H2}$ .
2Məhsulların tərkibini araşdır: $\ce{MgCl2}$ -də xlor, $\ce{H2}$ -də hidrogen elementi var.
3Məlum başlanğıc maddədə olanları çıxar: $\ce{Mg}$ yalnız maqnezium verir; deməli xlor və hidrogen boşluqdakı maddədən gəlməlidir.
4Uyğun maddəni müəyyən et: Tərkibində həm hidrogen, həm xlor olan maddə $\ce{HCl}$ -dir.
5Tənliyi tamamla: $\ce{Mg + HCl -> MgCl2 + H2}$ .

🚫Tez-tez səhv

Başlanğıc maddə ilə reaksiya məhsulunun yerini qarışdırma — ox işarəsindən ƏVVƏL yazılan HƏMİŞƏ başlanğıc maddədir, ox işarəsindən SONRA yazılan isə reaksiya məhsuludur.

⚠️Diqqət

Eyni tərəfdəki maddələrin sayını diqqətlə say: üç başlanğıc maddə və ya üç məhsul varsa, aralarında iki dəfə "+" işarəsi yazılır, bir yox.

💡Qeyd

Kimyəvi tənliyi ox işarəsinə görə iki yerə böl: solda başlanğıc maddələr (reagentlər), sağda reaksiya məhsulları — bu qayda hər tənlikdə eynidir.

🚫Tez-tez səhv

Söz tənliyindəki bütün məhsulları köçürməyi unutma — HCl + NaHCO3 nümunəsində Su ( $\ce{H2O}$ ) tez-tez yaddan çıxarılan üçüncü məhsuldur.

Qaydalar

1Kimyəvi tənlik kimyəvi reaksiyanın kimyəvi formullar və riyazi işarələrlə ( $+$ , $\to$ ) şərti yazılışıdır.
2Tənlik tərtib edilərkən əvvəlcə başlanğıc maddələrin (reagentlərin) formulları yazılır.
3İki və daha çox maddə eyni tərəfdə olduqda formullar arasında "+" işarəsi qoyulur.
4Başlanğıc maddələrin formullarından sonra ox işarəsi ( $\to$ ) çəkilir, ardınca reaksiya məhsullarının formulları yazılır.
5Söz tənliyindən kimyəvi tənliyə keçid maddə adlarının müvafiq kimyəvi formullarla əvəz olunması yolu ilə aparılır.
6Reaksiyaya daxil olan maddələr başlanğıc maddələr (reagentlər), reaksiyadan alınan maddələr isə reaksiya məhsulları adlanır.

Məşq

4 asan · 4 orta · 4 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq