kim8-3.3· Bölmə 3. Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı· ~13 dəq

Kimyəvi tənliklərin əmsallaşdırılması

Əmsal anlayışı, hidrogenin yanması və natrium-su reaksiyasının əmsallaşdırılması addım-addım.

Kimyəvi tənlik tərtib edilərkən maddə kütləsinin saxlanması qanununa əməl olunmalıdır: reaksiyaya daxil olan və nəticədə alınan maddələrdə hər bir elementin atom sayı bərabər olmalıdır. Bəzi tənliklərdə bu bərabərlik özbaşına təmin olunur, məsələn $\ce{Ca + S -> CaS}$ tənliyində əlavə düzəlişə ehtiyac yoxdur. Digər hallarda isə atom sayı bərabər olmur və tənliyi düzəltmək lazım gəlir. Bunun üçün maddənin formulunun qarşısına reaksiyaya daxil olan hissəciklərin sayını göstərən kiçik tam ədəd, yəni əmsal yazılır; bu proses kimyəvi tənliyin əmsallaşdırılması adlanır. Əmsallaşdırma addım-addım aparılır: əvvəl bir element bərabərləşdirilir, sonra bu addımın yaratdığı yeni bərabərsizlik növbəti addımda düzəldilir, beləliklə bütün elementlər sırayla yoxlanılır. Aralıq addımda kəsr əmsaldan da istifadə oluna bilər, sonda isə bütün əmsallar müvafiq ədədə vurularaq kiçik tam ədədlərə çevrilir. Şagird verilmiş sadə qeyri-üzvi tənlikləri bu üsulla addım-addım əmsallaşdırmağı bacarmalı və hər addımda atom sayını yenidən yoxlamalıdır.

📌Nümunə

Məsələn: hidrogenin yanma reaksiyasında əvvəlcə suyun qarşısına 2 yazılır, sonra hidrogenin qarşısına da 2 yazılaraq $\ce{2H2 + O2 -> 2H2O}$ tənliyi alınır.

Əsas terminlər

Kimyəvi tənlik — Reaksiyaya daxil olan və nəticədə alınan maddələri formullarla göstərən yazı.

Əmsal — Maddənin formulunun qarşısına yazılan və hissəciklərin sayını göstərən kiçik tam ədəd.

İndeks — Formulun daxilində yazılan və bir molekuldakı atomların sayını göstərən ədəd.

Əmsallaşdırma — Tənliyin hər iki tərəfində hər bir elementin atom sayını bərabərləşdirmə prosesi.

Maddə kütləsinin saxlanması qanunu — Reaksiyaya daxil olan maddələrin və məhsulların atom sayının bərabər qalması tələbi.

Kəsr əmsal — Əmsallaşdırmanın aralıq addımında istifadə olunan, son nəticədə tam ədədə çevrilməli əmsal.

Əmsallaşdırma addım-addım

Addım	Nə edilir
1	Bərabər olmayan elementin atom sayını müəyyən et
2	Formulun qarşısına əmsal yazaraq həmin elementi bərabərləşdir
3	Bu addımın başqa elementdə yaratdığı yeni bərabərsizliyi yoxla
4	Lazım gələrsə həmin elementi bərabərləşdirmək üçün əmsaldan (kəsr də ola bilər) istifadə et
5	Bütün əmsalları müvafiq ədədə vuraraq kiçik tam ədədlərə çevir

Hidrogenin yanma və natrium-su reaksiyalarında izlənən ardıcıllıq.

Əmsal ↔ indeks

Xüsusiyyət	Əmsal	İndeks
Yeri	Formulun qarşısında yazılır	Formulun daxilində yazılır
Nəyi göstərir	Reaksiyaya daxil olan hissəciklərin sayını	Bir molekuldakı atomların sayını
Dəyişdirmənin nəticəsi	Tənliyi bərabərləşdirmək üçün dəyişdirilir, maddə dəyişmir	Dəyişdirilsə başqa maddə əmələ gəlir

İkisi də ədəddir, lakin funksiyaları fərqlidir.

✎Hidrogenin yanma tənliyini əmsallaşdır

1Başlanğıc tənliyi yoxla: $\ce{H2 + O2 -> H2O}$ tənliyində hidrogen sol tərəfdə $2$ , sağ tərəfdə $2$ — bərabərdir; oksigen sol tərəfdə $2$ , sağ tərəfdə $1$ — bərabər deyil.
2Oksigeni bərabərləşdir: Suyun qarşısına $2$ əmsalı yazılır: $\ce{H2 + O2 -> 2H2O}$ . İndi oksigen $2$ : $2$ olub bərabərləşir, lakin hidrogen sol tərəfdə $2$ , sağ tərəfdə $4$ olub yenidən bərabərsizləşir.
3Hidrogeni bərabərləşdir: $\ce{H2}$ -nin qarşısına da $2$ əmsalı yazılır: $\ce{2H2 + O2 -> 2H2O}$ .
4Yenidən yoxla: Hidrogen $4$ : $4$ , oksigen $2$ : $2$ — tənlik tam əmsallaşdırılıb.

✎Natrium-su reaksiyasını əmsallaşdır

1Başlanğıc tənliyi yoxla: $\ce{Na + H2O -> NaOH + H2}$ tənliyində natrium $1$ : $1$ bərabərdir, lakin hidrogen sol tərəfdə $2$ , sağ tərəfdə $3$ olub bərabər deyil.
2Suyu və hidroksidi bərabərləşdir: $\ce{H2O}$ və $\ce{NaOH}$ -un qarşısına $2$ əmsalı yazılır: $\ce{Na + 2H2O -> 2NaOH + H2}$ .
3Natriumu yenidən yoxla: Bu addımdan sonra natrium sol tərəfdə $1$ , sağ tərəfdə $2$ olub bərabərsizləşir.
4Natriumu bərabərləşdir: $\ce{Na}$ -nın qarşısına da $2$ əmsalı yazılır: $\ce{2Na + 2H2O -> 2NaOH + H2}$ .
5Son yoxlama: Natrium $2$ : $2$ , hidrogen $4$ : $4$ , oksigen $2$ : $2$ — tənlik tam əmsallaşdırılıb.

🚫Tez-tez səhv

Bərabərləşən molekulların yox, hər bir elementin atom sayıdır: $\ce{2H2 + O2 -> 2H2O}$ tənliyində sol tərəfdə $3$ , sağ tərəfdə $2$ molekul olsa da, tənlik düzgün əmsallaşdırılıb.

🚫Tez-tez səhv

Əmsalı indeksdən fərqləndir: əmsal formulun qarşısında durur və dəyişdirilə bilər, indeksi dəyişmək isə tamam başqa maddə əmələ gətirir.

💡Qeyd

Aralıq addımda kəsr əmsaldan (məsələn $\frac{1}{2}$ ) istifadə etmək olar, lakin son nəticədə bütün əmsallar müvafiq ədədə vurularaq kiçik tam ədədlərə çevrilməlidir.

⚠️Diqqət

Bir elementi bərabərləşdirmək başqa elementdə yeni bərabərsizlik yarada bilər — hər addımdan sonra bütün elementləri yenidən yoxla.

Qaydalar

1Tənliyin sol və sağ tərəfində hər bir elementin atom sayı bərabər olmalıdır.
2Əmsal maddə formulunun qarşısına yazılan və hissəciklərin sayını göstərən kiçik tam ədəddir.
3Bir elementi bərabərləşdirmək başqa bir elementdə yeni bərabərsizlik yarada bilər, buna görə hər addımdan sonra bütün elementlər yenidən yoxlanılmalıdır.
4Aralıq addımda kəsr əmsaldan istifadə etmək olar, lakin son nəticədə bütün əmsallar tam ədədə çevrilməlidir.
5Bərabərləşdirmə formulun qarşısına əmsal yazmaqla aparılır; əmsal formulun daxilindəki indeksdən fərqlidir.
6Bəzi tənliklərdə atomların sayı özlüyündə bərabər olur və əmsal yazmağa ehtiyac qalmır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq