kim8-3.2· Bölmə 3. Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı· ~13 dəq

Maddə kütləsinin saxlanması qanunu

Lavuazye və Lomonosovun qanunu, kükürdün yanması, kütlə-zaman qrafiki, $\ce{CaCO3 -> CaO + CO2}$ nümunəsi.

Maddə kütləsinin saxlanması qanunu kimyanın əsas qanunlarından biridir və XVIII əsrdə fransız alimi A.L.Lavuazyenin çoxsaylı təcrübələri əsasında, daha sonra isə ondan xəbərsiz rus alimi M.V.Lomonosov tərəfindən müəyyən edilmişdir. Bu qanuna görə, kimyəvi reaksiyaya daxil olan maddələrin kütlələrinin cəmi reaksiyadan alınan maddələrin kütlələrinin cəminə bərabərdir. Bunun səbəbi reaksiyaya daxil olan və alınan maddələrdə atomların sayının dəyişməz qalmasıdır. Reaksiya zamanı maddələrin kütləsinin zamandan asılı dəyişməsini qrafiklə göstərmək mümkündür: $\ce{CaCO3 -> CaO + CO2}$ reaksiyasında başlanğıc maddənin kütləsi ( $c$ ) azalarkən, məhsulların kütlələri ( $a$ və $b$ ) artır və $c = a + b$ münasibəti ödənilir. Açıq şəraitdə aparılan bəzi reaksiyalarda bərk nümunənin kütləsi dəyişmiş görünə bilər — bu, qanunun pozulması demək deyil, sadəcə əmələ gələn qazın ətrafa yayılması və ya havadakı oksigenin nümunəyə birləşməsi ilə izah olunur. Qapalı qabda isə heç bir maddə kənara çıxa bilmədiyi üçün ümumi kütlə sabit qalır.

📌Nümunə

Məsələn: kükürd bağlı kolbada oksigenlə reaksiyaya girib $\ce{SO2}$ əmələ gətirdikdə, kolbanın ümumi kütləsi yanmadan əvvəl və sonra eyni qalır, çünki əmələ gələn qaz kolba daxilində saxlanılır.

Əsas terminlər

Maddə kütləsinin saxlanması qanunu — Reaksiyaya daxil olan maddələrin kütlələrinin cəmi, reaksiyadan alınan maddələrin kütlələrinin cəminə bərabərdir.

A.L.Lavuazye — Qanunu XVIII əsrdə çoxsaylı təcrübələr əsasında müəyyən edən fransız alim.

M.V.Lomonosov — Lavuazyedən xəbərsiz, öz təcrübələri əsasında eyni qanunu müstəqil müəyyən edən rus alim.

Açıq qab — Reaksiya zamanı əmələ gələn qazın ətrafa yayıla, ya da havadakı qazın nümunəyə birləşə bildiyi, bərk nümunənin görünən kütləsinin dəyişə bildiyi şərait.

Qapalı qab — Heç bir maddənin kənara çıxa və ya kənardan daxil ola bilmədiyi, ümumi kütlənin hər zaman sabit qaldığı şərait.

Kütlə-zaman qrafiki — Reaksiya gedişində başlanğıc maddənin və məhsulların kütləsinin zamandan asılı dəyişməsini göstərən qrafik.

\ce{CaCO3 -> CaO + CO2}

kütlə-zaman qrafiki

Hərf	Maddə	Kütlə zamanla necə dəyişir
$c$	$\ce{CaCO3}$ (başlanğıc maddə)	Azalır
$b$	$\ce{CaO}$ (məhsul)	Artır
$a$	$\ce{CO2}$ (məhsul)	Artır

Hər an $c = a + b$ münasibəti ödənilir: başlanğıc maddənin itirdiyi kütlə tam olaraq məhsullara keçir.

Açıq və qapalı qabda kütlə dəyişməsi

Şərait	Görünən kütlə	Səbəb	Nümunə
Açıq qab, qaz ayrılır	Azalır	Ayrılan qaz ətrafa yayılır	$\ce{MgCO3}$ qızdırıldıqda
Açıq qab, qaz birləşir	Artır	Havadakı oksigen nümunəyə birləşir	Mis lövhə qızdırıldıqda
Qapalı qab	Dəyişmir	Heç bir maddə kənara çıxa/daxil ola bilmir	Kükürdün bağlı kolbada yanması

Açıq qabda görünən kütlə dəyişsə də, qapalı qabda ümumi kütlə hər zaman sabit qalır — qanun hər ikisində doğrudur.

✎

\ce{CaCO3 -> CaO + CO2}

reaksiyasında naməlum kütləni tap

1Qanunun münasibətini yaz: $c = a + b$ , burada $c$ — $\ce{CaCO3}$ -ün, $b$ — $\ce{CaO}$ -nun, $a$ — $\ce{CO2}$ -nin kütləsidir.
2Məlum kütlələri yerinə qoy: $c = 100\ \text{qram}$ , $b = 56\ \text{qram}$ .
3 $a$ -nı tap: $a = c - b = 100 - 56 = 44\ \text{qram}$ .
4Yoxla: $\ce{CaO}$ ( $56\ \text{qram}$ ) və $\ce{CO2}$ ( $44\ \text{qram}$ ) cəmi $56+44=100\ \text{qram}$ -a, yəni başlanğıc $\ce{CaCO3}$ -ün kütləsinə bərabərdir.

✎Açıq havada mis lövhənin kütləsinin artmasını qanunla uzlaşdır

1Müşahidəni qeyd et: Mis lövhə alovda qızdırıldıqda onun kütləsi artır.
2Səbəbini araşdır: Kütlə artımının səbəbi havadakı oksigenin misə birləşməsidir.
3Kütlə balansını yaz: Misin kütləsi ilə ona birləşən oksigenin kütləsinin cəmi əmələ gələn maddənin kütləsinə bərabərdir.
4Nəticə çıxar: Qanun pozulmur: kütlə yoxdan yaranmır, sadəcə tərəzidə görünən artım havadan birləşən oksigenin hesabınadır.

🚫Tez-tez səhv

$\ce{MgCO3}$ kimi karbonatlar qızdırıldıqda bərk nümunənin kütləsi AZALIR (qaz ayrılır), mis kimi metallar qızdırıldıqda isə kütlə ARTIR (oksigen birləşir) — bu iki halı qarışdırma.

⚠️Diqqət

Açıq qabda bərk maddənin görünən kütləsinin dəyişməsini qanunun pozulması hesab etmə — ətraf mühitlə mübadilə olunan (ayrılan və ya birləşən) qazın kütləsini də nəzərə al.

💡Qeyd

$c = a + b$ düsturunda hərflər sərbəst deyil: $c$ — başlanğıc maddənin, $a$ və $b$ isə məhsulların kütləsidir; kimin artdığını, kimin azaldığını kütlə-zaman qrafikindən oxu.

🚫Tez-tez səhv

Naməlum kütləni taparkən diqqətli ol: məhsulların ümumi kütləsini tapmaq üçün başlanğıc maddələrin kütlələri TOPLANIR, məhsulun bir hissəsini tapmaq üçün isə cəmdən digər hissə ÇIXILIR — toplama ilə çıxmanı qarışdırmaq ən çox rast gəlinən səhvdir.

Qaydalar

1Kimyəvi reaksiyaya daxil olan maddələrin kütlələrinin cəmi reaksiyadan alınan maddələrin kütlələrinin cəminə bərabərdir.
2Bu bərabərliyin səbəbi reaksiyaya daxil olan və alınan maddələrdə atomların sayının dəyişməz qalmasıdır.
3Qanunu XVIII əsrdə fransız alimi A.L.Lavuazye, daha sonra isə ondan xəbərsiz rus alimi M.V.Lomonosov təcrübələr əsasında müəyyən etmişdir.
4Kütlə-zaman qrafikində başlanğıc maddənin kütləsi azalır, məhsulların kütlələri artır; bu halda $c = a + b$ münasibəti ödənilir.
5Qapalı qabda aparılan reaksiyalarda ümumi kütlə sabit qalır, çünki heç bir maddə kənara çıxıb-daxil ola bilmir.
6Açıq şəraitdə bərk nümunənin kütləsinin görünən artması və ya azalması qanunun pozulması demək deyil — bu, ətraf mühitlə mübadilə olunan qazın (birləşən və ya ayrılan) hesabınadır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq