kim8-3.4· Bölmə 3. Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı· ~13 dəq

Birləşmə, parçalanma, əvəzetmə və mübadilə reaksiyaları

Dörd reaksiya tipi və $\ce{MgO}$ , $\ce{CaCO3}$ , $\ce{Zn + CuCl2}$ , $\ce{AgNO3 + NaCl}$ nümunələri.

Kimyəvi reaksiyalar reaksiyaya daxil olan və reaksiya nəticəsində alınan maddələrin sayına görə dörd tipə bölünür: birləşmə, parçalanma, əvəzetmə və mübadilə (dəyişmə) reaksiyaları. Birləşmə reaksiyasında iki və ya daha çox maddədən bir maddə alınır və sxemi $\ce{A + B -> AB}$ kimi göstərilir; başlanğıc maddələr element və ya birləşmə ola bilər, lakin son məhsul həmişə kimyəvi birləşmədir. Birləşmə reaksiyasına rütubətli havada dəmirin paslanması da aiddir, çünki dəmir, su və oksigendən tək bir maddə alınır. Parçalanma reaksiyasında əksinə, bir maddədən iki və ya daha çox maddə alınır, sxemi $\ce{AB -> A + B}$ -dir; bu reaksiyalar əksər hallarda qızdırılma tələb etdiyi üçün tənlikdə ox üzərində «t» işarəsi qoyulur. Əvəzetmə reaksiyasında element atomu birləşmədəki bir atomu əvəz edir, sxemi $\ce{A + BC -> AC + B}$ -dir. Mübadilə (dəyişmə) reaksiyasında isə iki birləşmə öz tərkib hissələrini dəyişir, sxemi $\ce{AB + CD -> AD + CB}$ -dir. Bu dörd sxemi bilmək istənilən tənliyin tipini tez müəyyən etməyə kömək edir.

📌Nümunə

Məsələn: $\ce{Zn + CuCl2 -> Cu + ZnCl2}$ tənliyində sink atomu mis atomunu əvəz etdiyi üçün bu, əvəzetmə reaksiyasıdır.

Əsas terminlər

Birləşmə reaksiyası — İki və ya daha çox maddədən bir maddənin alındığı reaksiya; sxemi

\ce{A + B -> AB}

Parçalanma reaksiyası — Bir maddədən iki və ya daha çox maddənin alındığı reaksiya; sxemi

\ce{AB -> A + B}

Əvəzetmə reaksiyası — Sərbəst element atomunun birləşmədəki bir atomu əvəz etdiyi reaksiya; sxemi

\ce{A + BC -> AC + B}

Mübadilə (dəyişmə) reaksiyası — İki kimyəvi birləşmənin öz tərkib hissələrini dəyişdiyi reaksiya; sxemi

\ce{AB + CD -> AD + CB}

Sərbəst element — Başqa elementlə birləşməmiş, təkbaşına iştirak edən atom və ya sadə maddə.

«t» işarəsi — Tənlikdə ox üzərində yazılan və reaksiyanın getməsi üçün qızdırılmanın tələb olunduğunu bildirən işarə.

Dörd reaksiya tipi: başlanğıc maddələr və məhsullar

Reaksiya tipi	Başlanğıc maddələr	Məhsullar	Nümunə
Birləşmə	İki və ya daha çox maddə (element və/və ya birləşmə)	Bir maddə (həmişə birləşmə)	$\ce{2Mg + O2 -> 2MgO}$
Parçalanma	Bir maddə (birləşmə)	İki və ya daha çox maddə (element və/və ya birləşmə)	$\ce{CaCO3 ->[t] CaO + CO2}$
Əvəzetmə	Bir sərbəst element + bir birləşmə	Yeni sərbəst element + yeni birləşmə	$\ce{Zn + CuCl2 -> Cu + ZnCl2}$
Mübadilə	İki birləşmə	İki yeni birləşmə	$\ce{AgNO3 + NaCl -> AgCl + NaNO3}$

Reaksiyanın tipini başlanğıc maddə və məhsul sayına baxaraq tez müəyyən etmək olar.

Ümumi sxemlər və maddə sayı

Reaksiya tipi	Ümumi sxem	Başlanğıc maddə sayı	Məhsul sayı
Birləşmə	$\ce{A + B -> AB}$	İki və ya daha çox	Bir
Parçalanma	$\ce{AB -> A + B}$	Bir	İki və ya daha çox
Əvəzetmə	$\ce{A + BC -> AC + B}$	İki	İki
Mübadilə	$\ce{AB + CD -> AD + CB}$	İki	İki

Əvəzetmə ilə mübadilədə maddə sayı eynidir, fərq iştirak edən maddələrin növündədir: əvəzetmədə sərbəst element, mübadilədə isə iki birləşmə var.

✎Sxemə görə reaksiya tipini müəyyən et

1Başlanğıc maddələri müəyyən et: $\ce{Zn + CuCl2 -> Cu + ZnCl2}$ tənliyinin sol tərəfində bir sərbəst element ( $\ce{Zn}$ ) və bir kimyəvi birləşmə ( $\ce{CuCl2}$ ) var.
2Məhsulları müəyyən et: Sağ tərəfdə yeni sərbəst element ( $\ce{Cu}$ ) və yeni birləşmə ( $\ce{ZnCl2}$ ) alınır.
3Ümumi sxemlə müqayisə et: Bu, $\ce{A + BC -> AC + B}$ sxeminə uyğundur: sink atomu birləşmədəki mis atomunu əvəz edir.
4Nəticə çıxar: $\ce{Zn + CuCl2 -> Cu + ZnCl2}$ əvəzetmə reaksiyasıdır.

✎Üç maddədən bir maddə alınan reaksiyanın tipini müəyyən et

1Başlanğıc maddələri say: Rütubətli havada dəmirin paslanması $\ce{4Fe + 6H2O + 3O2 -> 4Fe(OH)3}$ tənliyinin sol tərəfində üç maddə var: $\ce{Fe}$ , $\ce{H2O}$ və $\ce{O2}$ ; bunlardan $\ce{Fe}$ və $\ce{O2}$ element, $\ce{H2O}$ isə birləşmədir.
2Məhsulu müəyyən et: Sağ tərəfdə isə tək bir maddə — $\ce{Fe(OH)3}$ — alınır.
3Əmsalları yoxla: Sol tərəfdə $4$ dəmir atomu var, sağ tərəfdəki $4\ce{Fe(OH)3}$ -də də $4$ dəmir atomu var — tənlik balanslaşdırılıb.
4Sxemlə müqayisə et: Bir neçə maddədən bir maddə alındığı üçün bu, birləşmə reaksiyasının sxeminə uyğundur.
5Nəticə çıxar: Dəmirin paslanması birləşmə reaksiyasıdır.

🚫Tez-tez səhv

Mübadilə reaksiyasının ikinci adı «dəyişmə reaksiyaları»dır, «yerdəyişmə reaksiyaları» deyil — burada atomlar sadəcə yer dəyişmir, iki birləşmə tərkib hissələrini bir-biri ilə dəyişir.

🚫Tez-tez səhv

Tənlikdə ox üzərindəki «t» işarəsi reaksiyanın sürətli getdiyini yox, onun getməsi üçün qızdırılmanın tələb olunduğunu bildirir.

🚫Tez-tez səhv

Əvəzetmə reaksiyası üçün mütləq bir sərbəst element lazımdır: hər iki başlanğıc maddə birləşmədirsə (məsələn $\ce{NaOH + HCl -> NaCl + H2O}$ ), bu, əvəzetmə deyil, mübadilə reaksiyasıdır.

💡Qeyd

Birləşmə reaksiyasında başlanğıc maddələr yalnız element olmaq məcburiyyətində deyil — dəmirin paslanmasında olduğu kimi element və birləşmə birgə də iştirak edə bilər, əsas şərt son məhsulun tək bir maddə (birləşmə) olmasıdır.

Qaydalar

1Kimyəvi reaksiyalar reaksiyaya daxil olan və alınan maddələrin sayına görə 4 tipə bölünür: birləşmə, parçalanma, əvəzetmə, mübadilə.
2Birləşmə: $\ce{A + B -> AB}$ — iki və ya daha çox maddədən bir maddə alınır, məhsul həmişə birləşmədir.
3Parçalanma: $\ce{AB -> A + B}$ — bir maddədən iki və ya daha çox maddə alınır; əksər hallarda qızdırılma tələb olunduğu üçün ox üzərində «t» yazılır.
4Əvəzetmə: $\ce{A + BC -> AC + B}$ — element atomu birləşmədəki bir atomu əvəz edir.
5Mübadilə (dəyişmə): $\ce{AB + CD -> AD + CB}$ — iki birləşmə tərkib hissələrini dəyişir.
6Nümunələr: $\ce{2Mg + O2 -> 2MgO}$ , $\ce{CaCO3 ->[t] CaO + CO2}$ , $\ce{Zn + CuCl2 -> Cu + ZnCl2}$ , $\ce{AgNO3 + NaCl -> AgCl + NaNO3}$ .

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq