kim8-2.5· Bölmə 2. Kimyəvi rabitə· ~13 dəq

Kristal qəfəsin tipləri

İon, molekul, atom və metal kristal qəfəsləri, molekulyar/qeyri-molekulyar maddələr, ərimə və keçiricilik.

Bərk maddələr kristallik və ya amorf quruluşlu olur; kristallik maddələrdə zərrəciklər nizamlı, amorf maddələrdə isə nizamsız yerləşir və şüşə, plastik kimi maddələr amorfdur. Kristallik maddələr kristal qəfəs əmələ gətirir və qəfəsin düyünlərindəki zərrəciyə, habelə bu zərrəciklər arasındakı rabitəyə görə dörd əsas tipə ayrılır: ion kristal qəfəsi (düyünlərdə kation və anionlar, ion rabitəsi; $\ce{NaCl}$ , $\ce{KNO3}$ , $\ce{CaCO3}$ ), molekul kristal qəfəsi (düyünlərdə molekullar, zəif Van der Vaals qüvvələri; $\ce{O2}$ , $\ce{CO2}$ , $\ce{H2O}$ ), atom kristal qəfəsi (düyünlərdə atomlar, kovalent rabitə; $\ce{Si}$ , $\ce{SiO2}$ , almaz, qrafit) və metal kristal qəfəsi (düyünlərdə metal kationları, metal rabitəsi; $\ce{Na}$ , $\ce{Al}$ , $\ce{Cu}$ , $\ce{Zn}$ ). Molekullardan təşkil olunan maddələr molekulyar, düyünlərində atom və ya ion olan maddələr isə qeyri-molekulyar adlanır; onların formulu müvafiq olaraq molekuldakı atom sayına, yaxud qəfəsdəki say nisbətinə görə tərtib olunur. Qeyri-molekulyar maddələrdə rabitə güclü olduğundan onlar yüksək temperaturda əriyir, molekul qəfəsli maddələrdə isə Van der Vaals qüvvələri zəif olduğundan ərimə temperaturu, əsasən, aşağı olur.

📌Nümunə

Məsələn: oksigen adi şəraitdə qaz, su maye, şəkər isə asanəriyən bərk maddədir.

Əsas terminlər

Kristal qəfəs — Zərrəciklərin nizamlı düzüldüyü bərk maddə quruluşu; düyünlərindəki zərrəciyə görə ion, molekul, atom və metal olmaqla dörd tipə ayrılır.

Amorf maddə — Zərrəcikləri nizamsız düzülmüş, kristal qəfəs əmələ gətirməyən bərk maddə, məsələn şüşə və plastik.

Molekulyar maddə — Molekullardan təşkil olunan, bərk halda molekul kristal qəfəsi əmələ gətirən maddə.

Qeyri-molekulyar maddə — Kristal qəfəsinin düyünlərində atom və ya ion olan, güclü rabitəli maddə.

Van der Vaals qüvvələri — Molekul kristal qəfəsinin düyünlərindəki molekulları bir-birinə bağlayan zəif qüvvələr.

Metal kristal qəfəsi — Düyünlərində metal kationlarının yerləşdiyi, zərrəciklərin metal rabitəsi ilə birləşdiyi qəfəs tipi.

Kristal qəfəsin dörd tipi

Qəfəs tipi	Düyünlərdəki zərrəciklər	Rabitə/qüvvə	Ərimə temperaturu	Nümunə
İon	Kation və anionlar	İon rabitəsi	Yüksək	$\ce{NaCl}$
Molekul	Molekullar	Van der Vaals qüvvələri	Aşağı	$\ce{CO2}$
Atom	Atomlar	Kovalent rabitə	Yüksək	Almaz
Metal	Metal kationları	Metal rabitəsi	Yüksək	$\ce{Cu}$

Qəfəs düyünlərindəki zərrəciyin növü və aralarındakı rabitə maddənin ərimə temperaturunu müəyyən edir.

Molekulyar və qeyri-molekulyar maddələr

Xüsusiyyət	Molekulyar maddə	Qeyri-molekulyar maddə
Qəfəs düyünləri	Molekullar	Atom və ya ionlar
Ərimə temperaturu	Əsasən aşağı	Əsasən yüksək
Formulun əsası	Molekuldakı atom sayı	Qəfəsdəki say nisbəti
Nümunə	$\ce{H2O}$ , $\ce{CO2}$	$\ce{NaCl}$ , $\ce{SiO2}$

Molekulyar maddələrin formulu molekulu, qeyri-molekulyar maddələrin formulu isə qəfəsdəki say nisbətini göstərir.

✎

\ce{CO2}

və

\ce{SiO2}

-nin kristal qəfəs tipini müəyyən et

1 $\ce{CO2}$ -nin zərrəciyini müəyyənləşdir: $\ce{CO2}$ ayrı-ayrı molekullardan ibarətdir, deməli qəfəsin düyünlərində molekullar yerləşəcək.
2 $\ce{CO2}$ üçün rabitəni təyin et: Molekullar arasında zəif Van der Vaals qüvvələri fəaliyyət göstərir, buna görə $\ce{CO2}$ molekul kristal qəfəsi əmələ gətirir və otaq temperaturunda qazdır.
3 $\ce{SiO2}$ -nin zərrəciyini müəyyənləşdir: $\ce{SiO2}$ -də ayrıca molekul yoxdur, düyünlərdə silisium və oksigen atomları kovalent rabitə ilə birləşir.
4Nəticələri müqayisə et: $\ce{SiO2}$ atom kristal qəfəsi əmələ gətirir, ona görə rabitəsi güclüdür və ərimə temperaturu yüksəkdir, halbuki $\ce{CO2}$ molekul qəfəsli olduğu üçün asanlıqla qaz halına keçir.

✎

\ce{SiO2}

-nin molekulyar olub-olmadığını formuluna görə təyin et

1Tərkibi araşdır: $\ce{SiO2}$ -də silisium və oksigen atomları kristal qəfəsdə $1:2$ say nisbətindədir.
2Molekulun varlığını yoxla: $\ce{SiO2}$ -nin ayrıca molekulu yoxdur, düyünlərində birbaşa atomlar yerləşir, ona görə qeyri-molekulyar maddədir.
3Formulu izah et: $\ce{SiO2}$ formulu bir molekuldakı atom sayını deyil, kristal qəfəsdəki silisium və oksigen atomlarının $1:2$ say nisbətini göstərir.

🚫Tez-tez səhv

Bəzi şagirdlər kovalent rabitəli bütün maddələrin molekul kristal qəfəsi əmələ gətirdiyini düşünür; əslində almaz və $\ce{SiO2}$ kimi bəziləri atom kristal qəfəsi qurur, molekul qəfəsi yox.

⚠️Diqqət

Sinkin qəfəsinin düyünlərində $\ce{Zn^2+}$ kationları durur — bunu ion qəfəsi ilə qarışdırma: metal qəfəsinin düyünlərində yalnız kationlar olur, anion yoxdur.

💡Qeyd

Qəfəs tipini tez tanımaq üçün düyünlərdəki zərrəciyə bax: kation və anion — ion qəfəsi, molekul — molekul qəfəsi, atom — atom qəfəsi, yalnız kation — metal qəfəsi.

🚫Tez-tez səhv

Şüşə, plastik kimi amorf maddələri kristal qəfəs tiplərindən biri hesab etmə — onların zərrəcikləri nizamsız düzüldüyü üçün kristal qəfəs ümumiyyətlə əmələ gəlmir.

Qaydalar

1Kristallik maddələrdə zərrəciklər nizamlı, amorf maddələrdə (şüşə, plastik) isə nizamsız düzülür.
2Kristal qəfəs düyünlərindəki zərrəciyə və rabitəyə görə ion, molekul, atom və metal olmaqla dörd tipə ayrılır.
3İon kristal qəfəsində (məs. $\ce{NaCl}$ ) düyünlərdə kation və anionlar ion rabitəsi ilə birləşir.
4Molekul kristal qəfəsində (məs. $\ce{CO2}$ ) düyünlərdəki molekullar zəif Van der Vaals qüvvələri ilə birləşir.
5Atom kristal qəfəsində (məs. $\ce{SiO2}$ , almaz) düyünlərdəki atomlar kovalent rabitə ilə birləşir.
6Metal kristal qəfəsində (məs. $\ce{Cu}$ ) düyünlərdəki metal kationları metal rabitəsi ilə birləşir.
7Qeyri-molekulyar maddələrdə rabitə güclü olduğundan yüksək temperaturda əriyir; molekul qəfəsli maddələrdə isə, əsasən, aşağı ərimə temperaturu olur.
8İon və metal kristal qəfəsli maddələr elektrik cərəyanını keçirir, atom və molekul qəfəsli maddələrin isə əksəriyyəti keçirmir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq