kim8-2.1· Bölmə 2. Kimyəvi rabitə· ~13 dəq

Kimyəvi rabitə. Oktet qaydası

Kimyəvi rabitə tərifi, oktet qaydası ( $ns^2np^6$ ), dublet qaydası, $\ce{Na}$ və $\ce{Cl}$ atomlarından ion əmələ gəlməsi.

Kimyəvi rabitə atom və ionları bir-birinə birləşdirən elektrostatik qüvvələrdir. Zərrəciklər qarşılıqlı təsirdə olduqda eyni yüklü hissəciklər bir-birini itələyir, əks yüklülər isə cəzb edir; cazibə qüvvələri itələmə qüvvələrindən üstün olduqda atomlar arasında rabitə yaranır. Rabitənin əmələ gəlməsinin əsas səbəbi atomların stabil hala keçməsidir: xarici təbəqəsində $8$ elektron olan ( $ns^2np^6$ quruluşu) atom ən stabil sayılır, buna görə xarici təbəqəsi artıq tamamlanmış təsirsiz qazlar rabitə yaratmır və molekul deyil, atom şəklində olur. Digər elementlər isə rabitə yaratdıqda elektron verərək, alaraq və ya ortaq istifadə edərək xarici təbəqələrini dövri cədvəldə özlərinə ən yaxın təsirsiz qazın təbəqəsinə bənzədir — bu, oktet qaydasıdır. Heliuma yaxın yerləşən $\ce{H}$ , $\ce{Li}$ , $\ce{Be}$ kimi elementlər isə heliumun $1s^2$ quruluşuna bənzəyir; bu, dublet qaydasıdır. Natrium neona, xlor isə arqona daha yaxın olduğundan natrium $1$ elektron verib kationa, xlor isə $1$ elektron alıb aniona çevrilir.

📌Nümunə

Məsələn: natrium atomu neon atomunun xarici təbəqəsinə bənzəmək üçün $1$ elektron verir və $\ce{Na - e- -> Na+}$ tənliyinə uyğun olaraq müsbət yüklü kationa çevrilir.

Əsas terminlər

Kimyəvi rabitə — Atom və ionları bir-birinə birləşdirən elektrostatik qüvvələr; cazibə qüvvələri itələmədən üstün olduqda yaranır.

Oktet qaydası — Atomların xarici elektron təbəqələrini təsirsiz qazın xarici təbəqəsinə (

ns^2np^6

8

elektron) tamamlaması qaydası.

Dublet qaydası — Heliuma yaxın yerləşən elementlərin (

\ce{H}

\ce{Li}

\ce{Be}

) xarici təbəqələrini heliumun

1s^2

quruluşuna bənzətməsi; oktet qaydasının xüsusi formasıdır.

Kation — Atomun elektron verməsi nəticəsində əmələ gələn müsbət yüklü ion, məsələn

\ce{Na+}

Anion — Atomun elektron alması nəticəsində əmələ gələn mənfi yüklü ion, məsələn

\ce{Cl-}

Təsirsiz qaz — Xarici təbəqəsi artıq tamamlanmış, buna görə rabitə yaratmayan və atomlar şəklində qalan element.

Oktet və dublet qaydası

Qayda	Tamamlanan xarici təbəqə	Aid olduğu elementlər
Oktet qaydası	$ns^2np^6$ ( $8$ elektron)	Əksər elementlər (məs. $\ce{Na}$ , $\ce{Cl}$ )
Dublet qaydası	$1s^2$ ( $2$ elektron)	Heliuma yaxın elementlər ( $\ce{H}$ , $\ce{Li}$ , $\ce{Be}$ )

Oktet və dublet qaydası eyni məqsədə — stabil xarici təbəqəyə — fərqli elektron sayı ilə xidmət edir.

Atom tipi, elektronla davranış və əmələ gələn ion

Atom	Elektronla nə edir	Əmələ gələn ion	Bənzədiyi təsirsiz qaz
Natrium (metal)	$1$ elektron verir	$\ce{Na+}$ (kation)	Neon
Xlor (qeyri-metal)	$1$ elektron alır	$\ce{Cl-}$ (anion)	Arqon

Natrium neona, xlor isə arqona bənzəmək üçün əks istiqamətdə elektron mübadiləsi aparır.

✎Natrium atomunun ion əmələ gətirməsini izah et

1Yaxın təsirsiz qazı tap: Natrium dövri cədvəldə arqondan çox neona yaxındır.
2Lazım olan dəyişikliyi hesabla: Neona bənzəmək üçün natrium $1$ elektron verməli, arqona bənzəmək üçünsə $7$ elektron almalıdır.
3Asan yolu seç: Az sayda elektron dəyişikliyi tələb edən yol seçilir, ona görə natrium $1$ elektron vermə yolunu seçir.
4Tənliyi yaz: $\ce{Na - e- -> Na+}$ — natrium $1$ elektron verərək müsbət yüklü kationa çevrilir.

✎Xlor atomunun ion əmələ gətirməsini izah et

1Yaxın təsirsiz qazı tap: Xlor dövri cədvəldə neondan çox arqona yaxındır.
2Lazım olan dəyişikliyi hesabla: Arqona bənzəmək üçün xlor $1$ elektron almalı, neona bənzəmək üçünsə $7$ elektron verməlidir.
3Asan yolu seç: Az sayda elektron dəyişikliyi tələb edən yol seçilir, ona görə xlor $1$ elektron alma yolunu seçir.
4Tənliyi yaz: $\ce{Cl + e- -> Cl-}$ — xlor $1$ elektron alaraq mənfi yüklü aniona çevrilir.

🚫Tez-tez səhv

Natrium yalnız $1$ elektron verir və $\ce{Na+}$ ionuna çevrilir — $\ce{Na^2+}$ kimi $2$ elektron götürülməsi tez-tez rast gəlinən səhvdir.

🚫Tez-tez səhv

Xörək duzunun tərkibindəki natrium və xlor neytral atom deyil, $\ce{Na+}$ və $\ce{Cl-}$ ionları şəklindədir — onları atom kimi düşünmək səhvdir.

⚠️Diqqət

Təsirsiz qazlar molekul deyil, ayrı-ayrı atomlardan ibarətdir, çünki xarici təbəqələri artıq tamamlanmışdır və rabitə yaratmır.

💡Qeyd

Yadda saxla: natrium neona, xlor isə arqona daha yaxındır — hər atom özünə ən yaxın təsirsiz qaza bənzəməyə çalışır.

Qaydalar

1Atom və ionları bir-birinə birləşdirən elektrostatik qüvvələrə kimyəvi rabitə deyilir.
2Zərrəciklər arasında təsir edən qüvvələrdən cazibə qüvvələri üstün olduqda atomlar arasında kimyəvi rabitə yaranır.
3Xarici təbəqəsində $8$ elektron ( $ns^2np^6$ quruluşu) olan atom ən stabil hesab olunur.
4Atomların xarici elektron təbəqələrini təsirsiz qazların atomlarının xarici təbəqəsinə ( $ns^2np^6$ ) tamamlamasına oktet qaydası deyilir.
5Təsirsiz qazların xarici təbəqəsi artıq tamamlandığı üçün onların atomları rabitə əmələ gətirmir və bu qazlar atomlardan təşkil olunur.
6Heliuma yaxın yerləşən elementlər ( $\ce{H}$ , $\ce{Li}$ , $\ce{Be}$ ) xarici təbəqələrini heliumun $1s^2$ quruluşuna bənzədir; bu, dublet qaydasıdır.
7Natrium $1$ elektron verərək kationa ( $\ce{Na+}$ ), xlor isə $1$ elektron alaraq aniona ( $\ce{Cl-}$ ) çevrilir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq