kim8-1.5· Bölmə 1. Atomun quruluşu və dövri cədvəl· ~13 dəq

Elementlərin xassələrinin dövriliyi

Atom radiusu, metallıq və qeyri-metallıq xassələrinin qrup və dövr üzrə dəyişməsi.

Atom radiusu nüvədən ən uzaqdakı elektrona qədər olan məsafədir və elementlərin bir çox xassəsi bu radiusdan asılıdır, çünki radius elementin elektron alıb-vermə qabiliyyətini müəyyən edir. Dövri cədvəldə A qrup elementləri üçün qrup üzrə yuxarıdan aşağıya doğru energetik səviyyələrin sayı artdığından atom radiusu artır. Dövr üzrə isə soldan sağa doğru energetik səviyyələrin sayı sabit qalır, lakin nüvənin yükü və xarici təbəqədəki elektronların sayı artdığından nüvə elektronları daha güclü cəzb edir və atom radiusu kiçilir. Metallıq xassəsi atomun elektron vermək, qeyri-metallıq xassəsi isə elektron almaq qabiliyyətidir. Qrupda aşağı endikcə radiusun artması xarici elektronla nüvə arasındakı əlaqəni zəiflədir, ona görə elektron vermə asanlaşır və metallıq artır, qeyri-metallıq isə azalır. Dövr üzrə sağa doğru radiusun kiçilməsi elektronun ayrılmasını çətinləşdirir, metallıq azalır, nüvənin cazibəsi gücləndiyi üçün qeyri-metallıq artır. Bu qanunauyğunluğa görə metallar dövri cədvəlin əsasən sol və aşağı, qeyri-metallar isə sağ və yuxarı hissəsində yerləşir.

📌Nümunə

Məsələn: eyni qrupda yerləşən iki A qrup elementindən aşağıdakının atom radiusu daha böyük, metallıq xassəsi isə daha güclü olur.

Əsas terminlər

Atom radiusu — Atomun nüvəsindən ən uzaqdakı elektrona qədər olan məsafə; elementin bir çox xassəsi bu radiusdan asılıdır.

Energetik səviyyə — Elektronların atomda yerləşdiyi enerji qatı; A qrup elementlərində sayı qrup üzrə yuxarıdan aşağıya artır, dövr üzrə isə sabit qalır.

Metallıq xassəsi — Atomun xarici təbəqədəki elektronu vermək qabiliyyəti; qrupda aşağı endikcə güclənir, dövrdə sağa doğru zəifləyir.

Qeyri-metallıq xassəsi — Atomun elektron almaq qabiliyyəti; dövrdə sağa doğru güclənir, qrupda aşağı endikcə zəifləyir.

Dövr — Dövri cədvəldə soldan sağa düzülən sıra; dövr boyu energetik səviyyələrin sayı sabit qalır, nüvənin yükü isə artır.

A qrup — Dövri cədvəldə yuxarıdan aşağıya düzülən sütun; qrup üzrə aşağı endikcə energetik səviyyələrin sayı və atom radiusu artır.

Xassələrin dövr və qrup üzrə dəyişməsi

Xassə	Dövr üzrə (soldan sağa)	Qrup üzrə (yuxarıdan aşağıya)
Energetik səviyyələrin sayı	Sabit qalır	Artır
Atom radiusu	Kiçilir	Artır
Metallıq xassəsi	Azalır	Artır
Qeyri-metallıq xassəsi	Artır	Azalır

A qrup elementlərində dövr və qrup üzrə əsas xassələrin dəyişmə istiqaməti.

Atom radiusu, nüvə-elektron əlaqəsi və üstün xassə

Atom radiusu	Nüvə ilə xarici elektron arasındakı əlaqə	Elektronun vəziyyəti	Üstün olan xassə
Böyük (qrupda aşağı)	Zəif	Vermə asanlaşır	Metallıq
Kiçik (dövrdə sağda)	Güclü	Ayrılma çətinləşir	Qeyri-metallıq

Radiusun böyüklüyü nüvə-elektron cazibəsini, bu isə metallıq/qeyri-metallıq xassəsini müəyyən edir.

✎Eyni qrupda iki elementin atom radiusunu müqayisə et

1Verilənlər: Qısa elektron formulları $2s^2$ və $3s^2$ ilə bitən iki element eyni qrupdadır.
2Energetik səviyyəyə bax: Formulun xarici rəqəmi ( $2$ və ya $3$ ) atomdakı energetik səviyyələrin sayını göstərir.
3Qaydanı tətbiq et: Qrupda aşağıya doğru energetik səviyyələrin sayı artdıqca atom radiusu da artır.
4Nəticə: $3$ energetik səviyyəsi olan element qrupda daha aşağıdadır, ona görə $3s^2$ formullu elementin radiusu $2s^2$ formullu elementinkindən böyükdür.

✎Eyni dövrdə iki elementin atom radiusunu müqayisə et

1Verilənlər: Qısa elektron formulları $2s^22p^3$ və $2s^22p^5$ ilə bitən iki element eyni dövrdədir (hər ikisində $2$ energetik səviyyə var).
2Xarici elektronların sayına bax: $2p^3$ formulunda $3$ , $2p^5$ formulunda isə $5$ xarici təbəqə elektronu var.
3Qaydanı tətbiq et: Dövr üzrə soldan sağa xarici təbəqədəki elektronların sayı və nüvənin yükü artdıqca atom radiusu kiçilir.
4Nəticə: $5$ xarici elektronu olan $2s^22p^5$ formullu element dövrdə daha sağdadır, ona görə radiusu $2s^22p^3$ formullu elementinkindən kiçikdir.

🚫Tez-tez səhv

Radiusun dəyişmə istiqamətini qarışdırmayın: radiusun azalması dövr üzrə soldan sağa, artması isə qrupda yuxarıdan aşağıya aiddir.

🚫Tez-tez səhv

Metal atomu elektron verib kationa, qeyri-metal atomu isə elektron alıb aniona çevrilir — istiqaməti tərsinə yazmaq ən çox rast gəlinən səhvdir.

⚠️Diqqət

Dövr üzrə soldan sağa energetik səviyyələrin sayı sabit qalır — dəyişən kəmiyyətlər nüvənin yükü və xarici təbəqədəki elektronların sayıdır.

💡Qeyd

Yadda saxla: metallar dövri cədvəlin sol və aşağı, qeyri-metallar isə sağ və yuxarı hissəsində yerləşir.

Qaydalar

1Atom radiusu nüvədən ən uzaqdakı elektrona qədər olan məsafədir.
2A qrup elementlərində qrup üzrə yuxarıdan aşağıya doğru energetik səviyyələrin sayı artdığı üçün atom radiusu artır.
3A qrup elementlərində dövr üzrə soldan sağa doğru nüvənin yükü və xarici təbəqədəki elektron sayı artdığından atom radiusu kiçilir.
4Metallıq xassəsi atomun elektron vermək, qeyri-metallıq xassəsi isə elektron almaq qabiliyyətidir.
5Qrupda aşağı endikcə atom radiusunun artması ilə metallıq xassəsi artır, qeyri-metallıq xassəsi azalır.
6Dövrdə sağa doğru atom radiusunun kiçilməsi ilə metallıq xassəsi azalır, qeyri-metallıq xassəsi artır.
7Metallar dövri cədvəlin əsasən sol və aşağı, qeyri-metallar isə sağ və yuxarı hissəsində yerləşir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq