kim8-1.2· Bölmə 1. Atomun quruluşu və dövri cədvəl· ~13 dəq

Elektronların energetik səviyyələr üzrə paylanması

Elektron formulu (konfiqurasiya), qısa elektron formulu, Z=1-20 atomların elektron paylanması.

Atomda elektronlar enerjisi ən az olan orbitallardan başlayaraq yarımsəviyyələri ardıcıl doldurur: $1s\ 2s\ 2p\ 3s\ 3p\ 4s$ . Hər yarımsəviyyədəki elektron sayı hərfin üstündə göstərildikdə atomun elektron formulu (elektron konfiqurasiyası) alınır; bu yazılışın cədvəldəki kimi bütün səviyyələri əks etdirən forması tam elektron formulu, sonuncu təbəqəni ifadə edən qısa forması isə qısa elektron formulu adlanır. Neytral atomda elektron sayı proton sayına bərabər olduğundan $Z=1$ -dən $Z=20$ -yə qədər bütün atomların elektron formulları protona əsasən yazıla bilər. Elektronlar p-yarımsəviyyəsində əvvəlcə tək-tək və eyni istiqamətdə yerləşir, yalnız hər orbital bir elektronla dolduqdan sonra növbəti elektronlar cütləşir; orbitalda tək qalan elektron cütləşməmiş elektron adlanır. Bir yarımsəviyyə tam dolmadan digəri dolmağa başlamır. İon əmələ gəldikdə elektron sayı itirilən və ya qazanılan elektrona uyğun dəyişir və bəzən başqa bir elementin elektron formuluna bərabərləşir.

📌Nümunə

Məsələn: kükürd atomu ( $Z=16$ ) 2 elektron qəbul edərək $\ce{S^2-}$ ionuna çevrildikdə onun elektron sayı 18 olur və bu, arqon atomunun ( $Z=18$ ) elektron formuluna bərabərdir.

Əsas terminlər

Elektron formulu — Atomun hər yarımsəviyyəsindəki elektron sayının hərfin üstündə göstərildiyi yazılış, məsələn

2p^3

; elektron konfiqurasiyası da adlanır.

Tam elektron formulu — Atomun bütün energetik səviyyələrindəki elektron paylanmasını tam əks etdirən yazılış.

Qısa elektron formulu — Elektron formulunun yalnız sonuncu (xarici) təbəqəni göstərən qısaldılmış forması.

Cütləşməmiş elektron — Bir orbitalda tək halda qalan, digər elektronla cütləşməmiş elektron.

Doldurulma ardıcıllığı — Elektronların enerjisi ən az olan orbitaldan başlayaraq ardıcıl doldurduğu sıra:

1s\ 2s\ 2p\ 3s\ 3p\ 4s

İon — Elektron itirən və ya qəbul edən hissəcik; elektron sayı dəyişdiyi üçün bəzən başqa elementin elektron formuluna bərabərləşir.

Tam və qısa elektron formulunun müqayisəsi

Element	Tam elektron formulu	Qısa elektron formulu
Natrium ( $\ce{Na}$ )	$1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^1$	$...3s^1$
Maqnezium ( $\ce{Mg}$ )	$1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^2$	$...3s^2$
Fosfor ( $\ce{P}$ )	$1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^2\ 3p^3$	$...3s^2\ 3p^3$

Eyni atomun tam və qısa elektron formulu yalnız sonuncu təbəqədə fərqlənir.

Bəzi elementlərin elektron formulu

Element	Z (proton sayı)	Elektron formulu
Azot ( $\ce{N}$ )	$7$	$1s^2\ 2s^2\ 2p^3$
Kükürd ( $\ce{S}$ )	$16$	$1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^2\ 3p^4$
Arqon ( $\ce{Ar}$ )	$18$	$1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^2\ 3p^6$
Kalsium ( $\ce{Ca}$ )	$20$	$1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^2\ 3p^6\ 4s^2$

$Z=1$ -dən $Z=20$ -yə qədər elementlərdən seçmə elektron formulları.

✎Kükürd atomunun (

Z=16

) elektron formulunu qur

1Elektron sayını təyin et: Neytral atomda elektron sayı proton sayına bərabərdir, ona görə kükürd atomunda $16$ elektron var.
2Yarımsəviyyələri ardıcıl doldur: Doldurulma ardıcıllığı $1s\ 2s\ 2p\ 3s\ 3p\ 4s$ -dir: $1s^2$ , $2s^2$ , $2p^6$ — bunlar cəmi $10$ elektron sərf edir.
3Qalan elektronları yerləşdir: $16-10=6$ elektron qalır: $3s^2$ (2 elektron) və $3p^4$ (4 elektron) — tam elektron formulu $1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^2\ 3p^4$ -dür.

✎

\ce{Mg^2+}

ionunun elektron sayını və bərabər olduğu neytral atomu tap

1Neytral atomun elektron sayını tap: Maqnezium atomunda ( $Z=12$ ) $12$ elektron var.
2İon əmələ gəlməsini hesabla: $\ce{Mg^2+}$ ionu $2$ elektron itirdiyi üçün: $12-2=10$ elektron qalır.
3Uyğun neytral atomu tap: $10$ elektronu olan neytral atom neondur ( $\ce{Ne}$ , $Z=10$ ); deməli, $\ce{Mg^2+}$ -in elektron formulu neona bərabərdir.

🚫Tez-tez səhv

Qısa elektron formulunda ondan əvvəlki daxili yarımsəviyyələri (məsələn $2p^6$ ) də yazmaq geniş yayılmış səhvdir — qısa formulda yalnız sonuncu təbəqə göstərilir.

🚫Tez-tez səhv

Hələ yarı dolmamış p-yarımsəviyyəsində ( $2p^3$ kimi) elektronların artıq cütləşdiyini düşünmək səhvdir — onlar əvvəlcə üç ayrı orbitalda tək-tək yerləşir, cütləşmə yalnız 4-cü elektrondan başlayır.

⚠️Diqqət

Bir yarımsəviyyə tam dolmadan növbəti yarımsəviyyə dolmağa başlamır — $3p$ yarımsəviyyəsi tam olmadan (maksimum $6$ elektron) $4s$ -in dolduğunu yazmaq səhvdir.

💡Qeyd

Neytral atomda elektron sayının proton sayına bərabər olduğunu yadda saxlasan, ionun elektron sayını tapmaq üçün sadəcə itirilən və ya qəbul edilən elektronu çıxmaq və ya əlavə etmək kifayətdir.

Qaydalar

1Elektronlar əvvəlcə enerjisi az olan orbitalları, $1s\ 2s\ 2p\ 3s\ 3p\ 4s$ ardıcıllığı ilə doldurur.
2Hər yarımsəviyyədəki elektron sayı hərfin üstündə yazılaraq atomun elektron formulu (elektron konfiqurasiyası) əldə olunur.
3Qısa elektron formulunda yalnız sonuncu (xarici) təbəqə göstərilir.
4Neytral atomda elektron sayı proton sayına bərabərdir.
5Elektronlar p-yarımsəviyyəsində əvvəlcə tək-tək və eyni istiqamətdə yerləşir, yalnız hər orbital bir elektronla dolduqdan sonra cütləşmə baş verir.
6Bir yarımsəviyyə tam dolmadan digər yarımsəviyyə dolmağa başlamır.
7İon əmələ gəldikdə elektron sayı itirilən və ya qazanılan elektrona uyğun dəyişir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq