kim8-1.4· Bölmə 1. Atomun quruluşu və dövri cədvəl· ~13 dəq

Müasir dövri cədvəl

Mozlinin atom nömrəsi kəşfi, 18 qrup, A/B qruplar, 7 dövr, kiçik/böyük dövrlər, ailə adları.

Mendeleyev elementləri atom kütləsinə görə sıralayarkən bəzi uyğunsuzluqlarla qarşılaşmışdı: qızıl atomu platin, iridium, osmium və civə atomlarından kiçik kütləyə malik olsa da, cədvəldə onlardan sonra yerləşdirilmişdi. XX əsrin əvvəllərində Henri Mozli atomları elektronla bombardman edərək yaydıqları şüaların dalğa uzunluğundan onların atom nömrəsini (proton və elektron sayını) müəyyənləşdirdi və sübut etdi ki, elementlərin xassələri kütlədən yox, atom nömrəsindən asılıdır. Beləliklə, müasir dövri cədvəl atom nömrəsinə (nüvə yükünə) görə qurulur. Cədvəldə $18$ şaquli sütun — qrup — var; onlar IUPAC-a görə $1$ -dən $18$ -ə, yaxud A/B sistemində $1$ -dən $8$ -ə qədər rum rəqəmi ilə nömrələnir (A — əsas qrup, B — əlavə qrup, yalnız VIIIB qrupu $3$ sütundan ibarətdir). $7$ üfüqi sıra — dövr — var: $1$ - $3$ -cü dövrlər yalnız əsas qrup elementlərindən ibarət olduğu üçün kiçik dövr, $4$ - $7$ -ci dövrlər həm əsas, həm əlavə qrup elementlərini birləşdirdiyi üçün böyük dövr adlanır. Eyni qrupa daxil olan elementlərin elektron formulu oxşar olduğundan onların bəzi fiziki və kimyəvi xassələri bir-birinə oxşayır; belə elementlərə 'elementlər ailəsi' deyilir.

📌Nümunə

Məsələn: VIIA qrupunun elementləri $ns^2np^5$ formuluna malikdir və halogenlər ailəsini təşkil edir.

Əsas terminlər

Atom nömrəsi — H.Mozlinin elektron bombardmanı ilə müəyyənləşdirdiyi, proton (və elektron) sayına bərabər kəmiyyət; müasir dövri cədvəl bunun əsasında qurulur.

Qrup — Dövri cədvəlin şaquli sütunu; cəmi

18

qrup var, IUPAC-a görə

1

18

, A/B sistemində isə

1

8

rum rəqəmi ilə nömrələnir.

Dövr — Dövri cədvəlin üfüqi sırası; cəmi

7

dövr var,

1

-ci dövr hidrogenlə, digərləri qələvi metalla başlayır, hamısı təsirsiz qazla bitir.

Kiçik dövr / böyük dövr —

1

3

-cü dövrlər yalnız əsas qrup elementlərindən ibarət olduğu üçün kiçik,

4

7

-ci dövrlər həm əsas, həm əlavə qrup elementlərini birləşdirdiyi üçün böyük dövr adlanır.

Elementlər ailəsi — Elektron formulu oxşar olduğu üçün bəzi fiziki və kimyəvi xassələri bir-birinə oxşayan, eyni qrupdakı elementlər qrupu.

VIIIB qrupu — A/B sistemində istisna təşkil edən, təkbaşına

3

sütundan ibarət olan əlavə qrup.

Əsas qruplar və ailə adları

IUPAC qrup nömrəsi	A sistemi	Ailə adı	Elektron formulu
$1$	IA	Qələvi metallar	$ns^1$
$2$	IIA	Qələvi torpaq metalları	$ns^2$
$13$	IIIA	Torpaq metalları	$ns^2np^1$
$16$	VIA	Xalkogenlər	$ns^2np^4$
$17$	VIIA	Halogenlər	$ns^2np^5$
$18$	VIIIA	Təsirsiz qazlar	$ns^2np^6$

IUPAC nömrələnməsi, A sistemi işarəsi, ailə adı və ümumi elektron formulu üst-üstə düşür.

Dövrlərin element sayı

Dövr	Element sayı	Növü
$1$	$2$	Kiçik dövr
$2$	$8$	Kiçik dövr
$3$	$8$	Kiçik dövr
$4$	$18$	Böyük dövr
$5$	$18$	Böyük dövr
$6$	$32$	Böyük dövr
$7$	$32$	Böyük dövr

Hər dövrdəki element sayı və kiçik/böyük dövr bölgüsü.

✎Atom nömrəsi

19

olan elementin dövr və qrupunu tap

1Kiçik dövrlərin son atom nömrəsini hesabla: $1$ -ci dövrdə $2$ , $2$ -ci dövrdə $8$ , $3$ -cü dövrdə $8$ element var: $2+8+8=18$ — $3$ -cü dövr atom nömrəsi $18$ ilə bitir.
2Dövrü təyin et: Atom nömrəsi $19$ olan element $18$ -dən sonra gəldiyi üçün $4$ -cü dövrü başladır.
3Qrupu təyin et: Hər dövrü başladan element qələvi metaldır və IA qrupuna aiddir; deməli atom nömrəsi $19$ olan element $4$ -cü dövrdə, IA qrupundadır.

✎

6

-cı dövrün element sayının

2

-ci dövrdən neçə dəfə çox olduğunu tap

1Hər iki dövrün element sayını yaz: $6$ -cı dövrdə $32$ , $2$ -ci dövrdə $8$ element var.
2Nisbəti hesabla: $32\div8=4$ .
3Nəticəni şərh et: $6$ -cı dövrdəki element sayı $2$ -ci dövrdəkindən $4$ dəfə çoxdur.

🚫Tez-tez səhv

Mendeleyevin kütləyə görə sıralamasında qızılın platin, iridium, osmium və civədən sonra yerləşdirilməsi uyğunsuzluq yaradırdı — bunun səbəbini H.Mozli atom nömrəsi anlayışı ilə aydınlaşdırdı.

⚠️Diqqət

IUPAC-ın $1$ - $18$ nömrələnməsini A/B sisteminin $1$ - $8$ rum rəqəmli nömrələnməsi ilə qarışdırmaq səhvdir — üstəlik VIIIB qrupu təkbaşına $3$ sütundan ibarətdir.

🚫Tez-tez səhv

Dövrün təsirsiz qazla başladığını düşünmək səhvdir — dövrlər ( $1$ -ci istisna olmaqla) qələvi metalla başlayır və təsirsiz qazla bitir.

💡Qeyd

IVA və VA qruplarının ortaq ailə adı yoxdur — yalnız IA, IIA, IIIA, VIA, VIIA və VIIIA qruplarının hərəsinin öz ailə adı var (qələvi metallar, qələvi torpaq metalları, torpaq metalları, xalkogenlər, halogenlər, təsirsiz qazlar).

Qaydalar

1Müasir dövri cədvəldə elementlər atom nömrəsinə (nüvə yükünə) görə düzülür, atom kütləsinə görə yox.
2Henri Mozli atomları elektronla bombardman edərək yaydıqları şüaların dalğa uzunluğundan atom nömrəsini müəyyənləşdirdi.
3Dövri cədvəldə $18$ şaquli sütun — qrup — var, IUPAC-a görə $1$ -dən $18$ -ə qədər nömrələnir.
4A/B sistemində qruplar I-VIII rum rəqəmləri ilə nömrələnir: A — əsas qrup, B — əlavə qrup; yalnız VIIIB $3$ sütundan ibarətdir.
5Dövri cədvəldə $7$ dövr var: $1$ -ci dövr hidrogenlə, digərləri qələvi metalla başlayır və təsirsiz qazla bitir.
6 $1$ - $3$ -cü dövrlər yalnız əsas qrup elementlərindən ibarət olduğu üçün kiçik dövr, $4$ - $7$ -ci dövrlər həm əsas, həm əlavə qrup elementlərini birləşdirdiyi üçün böyük dövr adlanır.
7Dövrlərdəki element sayı belədir: $1$ -ci dövrdə $2$ , $2$ -ci və $3$ -cü dövrlərdə $8$ , $4$ -cü və $5$ -ci dövrlərdə $18$ , $6$ -cı və $7$ -ci dövrlərdə $32$ element.
8Eyni qrupun elementləri oxşar elektron formuluna malik olduğu üçün eyni ailəyə aid edilir: IA — qələvi metallar, IIA — qələvi torpaq metalları, IIIA — torpaq metalları, VIA — xalkogenlər, VIIA — halogenlər, VIIIA — təsirsiz qazlar.
9Atom nömrəsi $1$ - $20$ olan elementlər sonuncu elektronun orbitalına görə s- və p-elementlərinə ayrılır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq