kim8-1.3· Bölmə 1. Atomun quruluşu və dövri cədvəl· ~13 dəq

Dövri cədvəlin tarixi

Döbereynerin triadalar qanunu, Nyulandın oktavalar qanunu, Meyer və Mendeleyevin cədvəlləri.

XIX əsrdə kəşf olunan element sayı artdıqca onların öyrənilməsini asanlaşdırmaq üçün kimyaçılar bu elementləri sistemləşdirmək zərurəti ilə üzləşdilər; XIX əsrə qədər isə sistemləşdirmə aparılmamışdı, çünki elementlərin fiziki və kimyəvi xassələri haqqında kifayət qədər məlumat yox idi. Alman kimyaçısı Yohan Döbereyner oxşar xassəli elementləri üçlük qruplara ayıraraq «Triadalar qanunu»nu irəli sürdü: bu qanuna görə ortadakı elementin kütlə ədədi birinci və üçüncü elementin kütlə ədədləri cəminin təqribən yarısına bərabərdir. İngilis alimi Con Nyuland isə $1867$ -ci ildə elementləri kütlələrinin artma sırası ilə düzərək hər səkkizinci elementin birincisinə oxşar olduğunu gördü və bunu musiqi notlarına bənzədərək «Oktavalar qanunu» adlandırdı. Alman kimyaçısı Lotar Meyer və rus kimyaçısı Dmitri Mendeleyev isə elementləri atom kütləsinin artma sırası ilə düzərək xassələrin dövri təkrarlandığını müəyyən etdilər; bu iki cədvəl bir-birinə çox bənzəsə də, Mendeleyevin cədvəli daha çox rəğbət qazandı.

📌Nümunə

Məsələn: Mendeleyev öz cədvəlində qallium, germanium, skandium və hafnium kimi hələ kəşf olunmamış elementlər üçün yer boş saxlamış, sonradan bu elementlər kəşf olunanda onun təxminlərinin doğru olduğu ortaya çıxmışdır.

Əsas terminlər

Triadalar qanunu — Y.Döbereynerin qanunu: oxşar xassəli elementlər üçlük qruplara ayrılır, ortadakının kütlə ədədi digər ikisinin cəminin təqribən yarısına bərabərdir.

Oktavalar qanunu — C.Nyulandın qanunu: elementlər kütlələrinin artma sırası ilə düzüldükdə hər səkkizinci element birinci elementə oxşar xassəli olur.

Dövr — D.Mendeleyevin cədvəlində üfüqi sıra; cədvəldə

12

dövr var idi.

Qrup — D.Mendeleyevin cədvəlində şaquli sütun; cədvəldə

8

qrup var idi, eyni qrupdakı elementlər oxşar xassəlidir.

Elementlər ailəsi — D.Mendeleyevin kimya elminə ilk dəfə gətirdiyi, qrup mənasında işlətdiyi anlayış.

Atom kütləsinin artma sırası — L.Meyer və D.Mendeleyevin elementləri düzdüyü əsas prinsip; bu sıra ilə düzüldükdə xassələr dövri təkrarlanır.

Dövri sistemin kəşfinə aparan təkliflər

Alim	Millət	Təklifi
Y.Döbereyner	Alman	«Triadalar qanunu»: üçlükdə ortadakı elementin kütlə ədədi digər ikisinin cəminin təqribən yarısıdır
C.Nyuland	İngilis	«Oktavalar qanunu» ( $1867$ ): hər səkkizinci element birincisinə oxşayır
L.Meyer	Alman	Atom kütləsinin artma sırası ilə düzülmüş cədvəl ( $1864$ -cü ildə kitabında, $1870$ -ci ildə jurnalda)
D.Mendeleyev	Rus	$63$ elementi $12$ dövr və $8$ qrupa ayıran cədvəl ( $1869$ )

Elementlərin sistemləşdirilməsinə töhfə verən alimlər və təklifləri.

Təkliflərin qəbulu

Alim	Dövründəki qəbulu
C.Nyuland	O qədər də ciddi qəbul olunmadı, illər sonra fikirlərinin bir çoxunun həqiqəti əks etdirdiyi məlum oldu
L.Meyer	Cədvəli D.Mendeleyevin daha əvvəl nəşr olunan cədvəlinə oxşar olduğu üçün bir çox alim tərəfindən tənqid olundu
D.Mendeleyev	Cədvəli daha çox rəğbət qazandı; boş buraxdığı yerlərə uyğun elementlər ( $\ce{Ga}$ , $\ce{Ge}$ , $\ce{Sc}$ , $\ce{Hf}$ ) sonradan kəşf olundu

Eyni dövrdə irəli sürülən təkliflərin fərqli qarşılanması.

✎Y.Döbereynerin triada şərtini yoxla

1Kənar elementlərin kütlə ədədlərini topla: Fosfor- $31$ ( $\ce{P}$ ) və stibium- $122$ ( $\ce{Sb}$ ) üçlüyün kənarlarıdır: $31+122=153$ .
2Cəmin yarısını hesabla: $153\div2=76.5$ .
3Ortadakı elementlə müqayisə et: Arsen- $75$ -in ( $\ce{As}$ ) kütlə ədədi $75$ -dir, bu, $76.5$ -ə təqribən bərabərdir — deməli $\ce{P}$ , $\ce{As}$ , $\ce{Sb}$ üçlüyü triada şərtinə uyğun gəlir.

✎Mendeleyevin cədvəlində boş xana sayını tap

1Ümumi xana sayını hesabla: Cədvəldə $12$ dövr və $8$ qrup var idi: $12\times8=96$ xana.
2Dolu xanaları çıx: Cədvələ $63$ element daxil edilmişdi: $96-63=33$ .
3Nəticəni şərh et: Bütün xanalar dolu olsaydı, element sayı $33$ vahid çox olardı — bu boş xanalar sonradan kəşf olunacaq elementlər üçün saxlanmışdı.

🚫Tez-tez səhv

D.Mendeleyevin cədvəlindəki $63$ elementi bugünkü $118$ elementlə qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir — bu fərq sonradan kəşf olunan onlarla yeni elementdən qaynaqlanır.

🚫Tez-tez səhv

Alimlərin iş ardıcıllığını qarışdırmaq səhvdir: əvvəlcə Y.Döbereyner və C.Nyuland (triadalar, oktavalar), sonra isə L.Meyer və D.Mendeleyev (atom kütləsinə görə tam cədvəl) gəlmişdir.

💡Qeyd

«Triada» sözü «üç»ü, «oktava» sözü isə musiqidəki səkkizinci pilləni xatırladır — Döbereynerin üçlüklərini, Nyulandın səkkizinci elementdəki təkrarını bu sözlərlə yadda saxlamaq olar.

⚠️Diqqət

L.Meyer cədvəlini əslində $1864$ -cü ildə öz kitabında dərc etdirmişdi; bunu cədvəlin jurnalda nəşr olunduğu $1870$ -ci il ilə qarışdırmaq imtahan tələsidir.

Qaydalar

1Y.Döbereynerin «Triadalar qanunu»na görə üçlükdəki ortadakı elementin kütlə ədədi birinci və üçüncü elementin kütlə ədədləri cəminin təqribən yarısına bərabərdir.
2C.Nyuland elementləri kütlələrinin artma sırası ilə düzərək hər səkkizinci elementin birinci elementə oxşar olduğunu müəyyən etmiş və bunu «Oktavalar qanunu» adlandırmışdır.
3L.Meyer cədvəlini $1870$ -ci ildə bir jurnalda, D.Mendeleyev isə sistemləşdirmə işini ilk dəfə $1869$ -cu ildə bir alman jurnalında nəşr etdirmişdir.
4D.Mendeleyevin cədvəli $63$ elementi $12$ üfüqi sıra (dövr) və $8$ şaquli sütuna (qrup) ayırmışdır.
5Eyni şaquli sütunda yerləşən elementlər bir sıra fiziki və kimyəvi xassələrinə görə bir-birinə oxşardır.
6D.Mendeleyev cədvəlində bəzi yerləri boş buraxaraq sonradan kəşf olunacaq elementlər üçün yer saxlamış və ilk dəfə «elementlər ailəsi» (qrup) anlayışını gətirmişdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq