kim8-1.1· Bölmə 1. Atomun quruluşu və dövri cədvəl· ~13 dəq

Atomun elektron örtüyü

Elektron təbəqələri, yarımsəviyyələr, s- və p-orbitallar, hər səviyyədə maksimal elektron sayı.

Atom nüvəsi ətrafında elektronlar təsadüfi deyil, nizamlı şəkildə elektron təbəqələri üzrə paylanır. Hər elektron təbəqəsi daha kiçik yarımsəviyyələrə, yarımsəviyyələr isə orbitallara bölünür. Orbital, elektronun müəyyən anda tapılma ehtimalının yüksək olduğu fəza bölgəsidir və bəzən elektron buludu da adlanır; o, sabit trayektoriya deyil. Hər orbitalda maksimum $2$ elektron yerləşə bilər və bu elektronlar bir-birinin əksinə hərəkət edir. Kürə formasında olan s-orbital ən sadə orbitaldır; hər s-yarımsəviyyəsində $1$ belə orbital olur. Qantel formasında olan p-orbitallar $p_x$ , $p_y$ , $p_z$ istiqamətlərinə yönəlir və hər p-yarımsəviyyəsində $3$ orbital olur. Daha mürəkkəb quruluşlu d-yarımsəviyyə $5$ , f-yarımsəviyyə isə $7$ orbitaldan təşkil olunur; buna görə s-yarımsəviyyə $2$ , p-yarımsəviyyə $6$ , d-yarımsəviyyə $10$ , f-yarımsəviyyə isə $14$ elektron tuta bilər. Elektron təbəqələri rəqəmlərlə ( $1$ , $2$ , $3$ , $4$ ) və ya K, L, M, N hərfləri ilə işarələnir; nüvəyə yaxın elektronun enerjisi az, nüvədən uzaq elektronun enerjisi isə çoxdur. Enerjiləri fərqli olduğuna görə elektron təbəqələrinə energetik səviyyələr də deyilir. $1$ -ci energetik səviyyədə yalnız s-, $2$ -ci səviyyədə s- və p-, $3$ -cü səviyyədə isə s-, p- və d-yarımsəviyyələri olur.

📌Nümunə

Məsələn: $3$ -cü energetik səviyyədə cəmi $1+3+5=9$ orbital və maksimum $18$ elektron ola bilər.

Əsas terminlər

Energetik səviyyə — Elektronların nüvə ətrafında yerləşdiyi əsas təbəqə; K, L, M, N hərfləri və ya

1

2

3

4

rəqəmləri ilə işarələnir.

Yarımsəviyyə — Elektron təbəqəsinin bölündüyü daha kiçik hissə (s, p, d, f); hər yarımsəviyyə öz orbitallarından ibarətdir.

Orbital — Elektronun müəyyən anda tapılma ehtimalının yüksək olduğu fəza bölgəsi; sabit trayektoriya deyil, maksimum

2

elektron tutur.

s-orbital — Kürə formasında olan orbital; hər s-yarımsəviyyəsində tək orbital olur, nüvəyə yaxın sahələrdə ehtimal daha yüksəkdir.

p-orbital — Qantel formasında olan orbital;

p_x

p_y

p_z

istiqamətlərinə yönəlir, mərkəzində ehtimal sıfırdır.

d-yarımsəviyyə —

5

orbitaldan ibarət yarımsəviyyə, maksimum

10

elektron tutur; ilk dəfə

3

-cü energetik səviyyədə ortaya çıxır.

Yarımsəviyyələr üzrə orbital və elektron sayı

Yarımsəviyyə	Orbital sayı	Maksimal elektron sayı
s	$1$	$2$
p	$3$	$6$
d	$5$	$10$
f	$7$	$14$

Hər yarımsəviyyənin orbital sayı və maksimal elektron tutumu.

İlk üç energetik səviyyə

Energetik səviyyə	Yarımsəviyyələr	Orbital sayı	Maksimal elektron sayı
$1$	yalnız s	$1$	$2$
$2$	s, p	$4$	$8$
$3$	s, p, d	$9$	$18$

$1$ -ci, $2$ -ci və $3$ -cü energetik səviyyələrdə yarımsəviyyə, orbital və elektron sayları.

✎

3

-cü energetik səviyyənin orbital və elektron sayını tap

1Yarımsəviyyələri müəyyən et: $3$ -cü energetik səviyyədə s-, p- və d-yarımsəviyyələri olur.
2Orbital sayını topla: s-yarımsəviyyədə $1$ , p-yarımsəviyyədə $3$ , d-yarımsəviyyədə $5$ orbital var: $1+3+5=9$ orbital.
3Elektron sayını hesabla: Hər orbital $2$ elektron tutduğundan: $9 \times 2 = 18$ elektron.

✎

2

-ci energetik səviyyənin orbital və elektron sayını tap

1Yarımsəviyyələri müəyyən et: $2$ -ci energetik səviyyədə s- və p-yarımsəviyyələri olur.
2Orbital sayını topla: s-yarımsəviyyədə $1$ , p-yarımsəviyyədə $3$ orbital var: $1+3=4$ orbital.
3Elektron sayını hesabla: $4$ orbitalın hər biri $2$ elektron tutduğundan: $4 \times 2 = 8$ elektron.

🚫Tez-tez səhv

Orbital sayını elektron sayı ilə qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir — f-yarımsəviyyənin $7$ orbitalı var, amma hər orbital $2$ elektron tutduğundan cəmi $14$ elektron tutur.

⚠️Diqqət

Hər yarımsəviyyə istənilən energetik səviyyədə olmur: $1$ -ci səviyyədə p-yarımsəviyyə, $2$ -ci səviyyədə isə d-yarımsəviyyə yoxdur, çünki d-yarımsəviyyə ilk dəfə $3$ -cü səviyyədə ortaya çıxır.

💡Qeyd

Kürə formalı orbital ən sadə quruluşludur, qantel formalı orbital isə ondan bir addım mürəkkəbdir — mürəkkəblik sırası kürədən qantelə, sonra d- və f-orbitallara doğru artır.

🚫Tez-tez səhv

Qantel formalı orbitalın mərkəzində, nüvəyə tam yaxın nöqtədə elektronun olma ehtimalının ən yüksək yox, sıfır olduğunu unutmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.

Qaydalar

1Elektronlar nüvə ətrafında nizamlı şəkildə elektron təbəqələri (energetik səviyyələr) üzrə yerləşir.
2Hər elektron təbəqəsi yarımsəviyyələrə, yarımsəviyyələr isə orbitallara bölünür.
3Orbital, elektronun tapılma ehtimalının yüksək olduğu fəza bölgəsidir, sabit trayektoriya deyil.
4Hər orbitalda maksimum $2$ elektron ola bilər və onlar bir-birinin əksinə hərəkət edir.
5Orbital sayı: s-yarımsəviyyə $1$ , p-yarımsəviyyə $3$ , d-yarımsəviyyə $5$ , f-yarımsəviyyə isə $7$ orbitaldan ibarətdir.
6Maksimal elektron sayı: s-yarımsəviyyə $2$ , p-yarımsəviyyə $6$ , d-yarımsəviyyə $10$ , f-yarımsəviyyə isə $14$ elektron tutur.
7 $1$ -ci energetik səviyyədə yalnız s-, $2$ -ci səviyyədə s- və p-, $3$ -cü səviyyədə s-, p- və d-yarımsəviyyələri olur.
8Nüvəyə yaxın elektronun enerjisi az, nüvədən uzaq elektronun enerjisi isə çoxdur.
9 $1$ -ci, $2$ -ci və $3$ -cü energetik səviyyələrdə uyğun olaraq $1$ , $4$ və $9$ orbital, maksimum isə $2$ , $8$ və $18$ elektron olur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq