kim8-2.2· Bölmə 2. Kimyəvi rabitə· ~13 dəq

İon rabitəsi

İon rabitəsinin yaranması, NaCl nümunəsi, binar ion birləşmələrinin formulunun tərtibi (ƏKOB üsulu).

İon rabitəsi metal atomlarının xarici elektron təbəqəsindəki elektronlarını verərək kationa, qeyri-metal atomlarının isə elektron alaraq aniona çevrilməsi nəticəsində yaranan kimyəvi rabitə növüdür. Hər iki halda atomlar xarici təbəqələrini təsirsiz qazların atomlarının elektron təbəqəsinə, yəni $8$ elektrona tamamlayır. Əmələ gələn əks yüklü kation və anion arasındakı elektrostatik cazibə qüvvəsi onları bir-birinə bağlayır və ion rabitəsini yaradır. Binar, yəni $2$ elementdən ibarət, ion rabitəli birləşmələrin formulunun tərtibi üçün $2$ üsuldan istifadə olunur: I üsulda kation və anionun yükünün mütləq qiymətlərinin ƏKOB-u tapılır və hər ionun yükünə bölünərək müvafiq indekslər müəyyən edilir; II üsulda isə kationun yükünün mütləq qiyməti birbaşa anionun indeksinə, anionun yükünün mütləq qiyməti isə kationun indeksinə yazılır. Hər iki üsul eyni nəticəni versə də, I üsul daha dəqiq hesab olunur. Formulda kationlar solda, anionlar isə sağda yazılır, yüklərin mütləq qiyməti $1$ olduqda simvolun indeksinə heç nə yazılmır.

📌Nümunə

Məsələn: natrium atomu xlor atomuna $1$ elektron verərək $\ce{Na+}$ ionuna, xlor atomu isə bu elektronu alaraq $\ce{Cl-}$ ionuna çevrilir və bu ionlar arasında ion rabitəsi yaranaraq $\ce{NaCl}$ birləşməsini əmələ gətirir.

Əsas terminlər

İon rabitəsi — Əks yüklü kation və anion arasındakı elektrostatik cazibə qüvvəsindən yaranan kimyəvi rabitə növü.

Kation — Metal atomunun xarici təbəqədəki elektronlarını verməsi nəticəsində əmələ gələn müsbət yüklü ion.

Anion — Qeyri-metal atomunun elektron alması nəticəsində əmələ gələn mənfi yüklü ion.

Binar birləşmə —

2

elementdən ibarət kimyəvi birləşmə.

I üsul (ƏKOB üsulu) — Kation və anion yüklərinin mütləq qiymətlərinin ƏKOB-u tapılıb hər ionun yükünə bölünərək indekslərin müəyyənləşdirildiyi, daha dəqiq sayılan üsul.

II üsul — Kationun yükünün mütləq qiymətinin anionun indeksinə, anionun yükünün mütləq qiymətinin isə kationun indeksinə birbaşa yazıldığı üsul.

Kation və anion

Göstərici	Kation	Anion
Yükü	Müsbət	Mənfi
Necə əmələ gəlir	Metal atomu elektron verir	Qeyri-metal atomu elektron alır
Nümunə	$\ce{Na+}$	$\ce{Cl-}$

İon rabitəsində kation və anion əks yüklə əmələ gəlir və bir-birini elektrostatik cəzb edir.

İon cütlərindən formulun tərtibi (I üsul)

Kation	Anion	ƏKOB	Formul
$\ce{Mg^2+}$	$\ce{F-}$	$2$	$\ce{MgF2}$
$\ce{Na+}$	$\ce{S^2-}$	$2$	$\ce{Na2S}$
$\ce{Al^3+}$	$\ce{N^3-}$	$3$	$\ce{AlN}$
$\ce{Al^3+}$	$\ce{S^2-}$	$6$	$\ce{Al2S3}$

İon yüklərinin mütləq qiymətlərinin ƏKOB-u indekslərin necə hesablandığını göstərir.

✎Formulu I üsulla (ƏKOB üsulu ilə) tərtib et

1Yükləri müəyyənləşdir: $\ce{Al^3+}$ ionunun yükünün mütləq qiyməti $3$ , $\ce{S^2-}$ ionunun yükünün mütləq qiyməti isə $2$ -dir.
2ƏKOB-u tap: $3$ və $2$ ədədlərinin ƏKOB-u $6$ -dır.
3İndeksləri hesabla: Alüminiumun indeksi $6:3=2$ , kükürdün indeksi isə $6:2=3$ olur.
4Formulu yaz: Kation solda, anion sağda yazılır: $\ce{Al2S3}$ .

✎Formulu II üsulla tərtib et

1Yükləri müəyyənləşdir: $\ce{Mg^2+}$ ionunun yükünün mütləq qiyməti $2$ , $\ce{F-}$ ionunun yükünün mütləq qiyməti isə $1$ -dir.
2Yükləri qarşı indeksə yaz: Kationun yükü ( $2$ ) anionun indeksinə, anionun yükü ( $1$ ) isə kationun indeksinə yazılır.
3 $1$ indeksini yığışdır: Yükün mütləq qiyməti $1$ olduqda simvolun indeksinə heç nə yazılmır, ona görə maqneziumun indeksi görünmür.
4Formulu yaz: $\ce{MgF2}$ — bir maqnezium ionunun $2+$ yükünü iki flüorid ionu tarazlayır.

🚫Tez-tez səhv

İndeksləri tərs yazmaq ən çox rast gəlinən səhvdir: indeks öz ionunun deyil, əks ionun yükünün mütləq qiymətinə uyğun olmalıdır (məsələn $\ce{Mg^2+}$ və $\ce{F-}$ üçün $\ce{Mg2F}$ yox, $\ce{MgF2}$ ).

🚫Tez-tez səhv

$\ce{Mg2F2}$ kimi ixtisar edilməmiş formullar səhvdir — ƏKOB-dan alınan indekslər sadələşdirilməlidir, düzgün formul $\ce{MgF2}$ -dir.

⚠️Diqqət

Yükün mütləq qiyməti $1$ olduqda simvolun indeksinə $1$ yazılmır — tək simvol onsuz da $1$ ion olduğunu göstərir.

💡Qeyd

Formulda kationlar həmişə solda, anionlar isə sağda yazılır.

Qaydalar

1Metal atomları xarici təbəqədəki elektronlarını verərək kationa çevrilir.
2Qeyri-metal atomları elektron alaraq aniona çevrilir.
3Əks yüklü kation və anion arasındakı elektrostatik cazibə qüvvəsi ion rabitəsini yaradır.
4Binar ion rabitəli birləşmənin formulunda kationlar solda, anionlar isə sağda yazılır.
5I üsulda kation və anion yüklərinin mütləq qiymətlərinin ƏKOB-u tapılıb hər ionun yükünə bölünərək indekslər müəyyənləşdirilir.
6II üsulda kationun yükünün mütləq qiyməti anionun indeksinə, anionun yükünün mütləq qiyməti isə kationun indeksinə yazılır.
7Yüklərin mütləq qiyməti $1$ olduqda simvolun indeksinə heç nə yazılmır.
8Hər iki üsul eyni nəticəni versə də, I üsul daha dəqiq hesab olunur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq