kim8-2.3· Bölmə 2. Kimyəvi rabitə· ~13 dəq

Kovalent rabitə

Ortaq elektron cütü, $\ce{F2}$ , $\ce{H2}$ , $\ce{HF}$ , $\ce{O2}$ , $\ce{H2O}$ nümunələri, binar kovalent birləşmələrin formulunun tərtibi.

Kovalent rabitə qeyri-metal atomları arasında yaranan kimyəvi rabitə növüdür. Qeyri-metal atomları birləşdikdə elektron bir atomdan digərinə keçmir; hər atom öz tək elektronundan digər atomla birgə istifadə edərək ortaq elektron cütü yaradır və bu cüt atomları bir-biri ilə birləşdirir. Hidrogen atomları dublet, digər qeyri-metal atomları isə oktet qaydasına uyğun olaraq xarici təbəqələrini tamamlayır. Eyni element atomları (flüor, hidrogen, oksigen) bir-biri ilə birləşərək molekul əmələ gətirdiyi kimi, fərqli qeyri-metal atomları da (hidrogen və flüor, hidrogen və oksigen) kovalent rabitə ilə birləşə bilər. Binar maddələrin formulunu tərtib etmək üçün əvvəlcə hər elementin xarici təbəqəsinin tamamlanması üçün lazım olan elektron sayı müəyyənləşdirilir, bu ədədlərin ƏKOB-u tapılır və ƏKOB həmin ədədlərə bölünərək atom sayı hesablanır; dövri cədvəldə solda olan elementin simvolu, əsasən, solda yazılır. Kovalent rabitədə, ion rabitəsindən fərqli olaraq, elektron alış-verişi baş vermir.

📌Nümunə

Məsələn: iki flüor atomu öz tək elektronlarından birgə istifadə edərək ortaq elektron cütü yaradır və nəticədə $\ce{F2}$ molekulu əmələ gəlir.

Əsas terminlər

Kovalent rabitə — Qeyri-metal atomları arasında ortaq elektron cütü hesabına yaranan kimyəvi rabitə növü; elektron alış-verişi baş vermir.

Ortaq elektron cütü — Hər atomun öz tək elektronundan digər atomla birgə istifadə etdiyi elektron cütü; atomları bir-biri ilə birləşdirir.

Dublet qaydası — Hidrogen atomlarının kovalent rabitə yaradarkən xarici təbəqələrini

2

elektrona (heliumun quruluşuna) tamamlaması.

Oktet qaydası — Hidrogendən başqa qeyri-metal atomlarının kovalent rabitə yaradarkən xarici təbəqələrini

8

elektrona tamamlaması.

Oksidləşmə dərəcəsi — Kovalent birləşmələrdə ortaq elektron cütünü əmələ gətirən elektronların sayı ilə müəyyən olunan xəyali yük.

Binar maddə —

2

elementdən ibarət maddə; kovalent binar maddələrin formulu, əsasən, hər elementə lazım olan elektron sayının ƏKOB-u ilə tərtib olunur.

İon rabitəsi və kovalent rabitə

Göstərici	İon rabitəsi	Kovalent rabitə
Atom növü	Metal + qeyri-metal	Qeyri-metal + qeyri-metal
Elektronla nə baş verir	Elektron keçir (alış-veriş)	Elektron ortaq istifadə olunur
Əmələ gələn zərrəciklər	Kation və anion	Molekul
Nümunə	$\ce{NaCl}$	$\ce{F2}$

İon rabitəsində elektron bir atomdan digərinə keçir, kovalent rabitədə isə ortaq istifadə olunur.

Molekullarda ortaq elektron cütünün yaranması

Molekul	Hər atomun ortaq istifadəyə verdiyi elektron	Tamamlanan qayda
$\ce{F2}$	$1$	Oktet (hər iki flüor)
$\ce{H2}$	$1$	Dublet (hər iki hidrogen)
$\ce{HF}$	$1$	Hidrogen — dublet, flüor — oktet
$\ce{O2}$	$2$	Oktet (hər iki oksigen)

Ortaq elektron cütünün sayı atomun xarici təbəqəsini tamamlamaq üçün nə qədər elektrona ehtiyacından asılıdır.

✎

\ce{H2O}

formulunu ƏKOB üsulu ilə tərtib et

1Lazım olan elektron sayını tap: Hidrogenin ( $1s^1$ ) xarici təbəqəsini tamamlamaq üçün $1$ , oksigenin xarici təbəqəsini tamamlamaq üçün $2$ elektron lazımdır.
2ƏKOB-u tap: $1$ və $2$ ədədlərinin ƏKOB-u $2$ -dir.
3Atom saylarını hesabla: Hidrogenin atom sayı $2:1=2$ , oksigenin atom sayı isə $2:2=1$ olur.
4Simvolları yerləşdir və formulu yaz: Dövri cədvəldə solda olan hidrogen solda yazılır, oksigenin indeksi $1$ olduğu üçün yazılmır: $\ce{H2O}$ .

✎

\ce{F2}

molekulunun əmələ gəlməsini izah et

1Çatışmayan elektronu tap: Hər flüor atomunun xarici təbəqəsini tamamlamaq üçün $1$ elektron çatışmır.
2Ortaq elektron cütünü yarat: İki flüor atomu öz tək elektronlarından birgə istifadə edərək ortaq elektron cütü əmələ gətirir.
3Qaydanın yerinə yetirilməsini yoxla: Ortaq cütdəki $2$ elektron hər iki atomun xarici təbəqəsini $8$ elektrona (oktetə) tamamlayır.
4Nəticə: Elektron heç bir atomdan digərinə keçmir, sadəcə ortaq istifadə olunur və $\ce{F2}$ molekulu əmələ gəlir.

🚫Tez-tez səhv

Su molekulunda hər iki hidrogen atomu öz elektronunu bir-biri ilə yox, oksigenlə qoşalaşdırır — bunu qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.

🚫Tez-tez səhv

Kovalent rabitədə elektron heç bir atomdan digərinə keçmir; onu ion rabitəsindəki elektron alış-verişi ilə qarışdırmaq olmaz.

⚠️Diqqət

$\ce{H2O}$ formulunda oksigenin indeksinə $1$ yazılmır, çünki molekulda oksigen atomunun sayı elə $1$ -dir — indeks yalnız say $1$ -dən çox olduqda yazılır.

💡Qeyd

Dövri cədvəldə solda (və ya eyni qrupda aşağıda) olan elementin simvolu, əsasən, solda yazılır — məsələn $\ce{H2O}$ -da hidrogen.

Qaydalar

1Qeyri-metal atomları arasında ortaq elektron cütü hesabına yaranan rabitəyə kovalent rabitə deyilir.
2Kovalent rabitədə elektron bir atomdan digərinə keçmir, hər atom öz elektronundan birgə istifadə edir.
3Hidrogen atomları dublet qaydasına, digər qeyri-metal atomları isə oktet qaydasına uyğun olaraq xarici təbəqələrini tamamlayır.
4Kovalent rabitə simvollar arasında xətt ilə göstərilir.
5Binar maddənin formulu tərtib edilərkən əvvəlcə lazım olan elektron sayının ƏKOB-u tapılır, sonra ƏKOB bu ədədlərə bölünərək atom sayı müəyyənləşdirilir.
6Dövri cədvəldə solda (və ya eyni qrupda aşağıda) olan elementin simvolu, əsasən, solda yazılır.
7Kovalent rabitəli birləşmələrdə oksidləşmə dərəcəsi ortaq elektron cütünü əmələ gətirən elektronların sayı ilə müəyyən olunur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq