Kimyəvi reaksiyaların sürəti
Reaksiyaların müxtəlif sürətlə getməsi, sürətli və ləng reaksiyalara aid gündəlik nümunələr.
Kimyəvi reaksiyaların sürəti mövzusu bizi əhatə edən reaksiyaların eyni templə deyil, tamamilə fərqli templərlə getdiyini öyrədir. Bəzi reaksiyalar, məsələn, mərminin partlaması, demək olar ki, ani baş verir; kağız parçasının yanması isə bir neçə saniyəyə başa çatır. Digər tərəfdən, dəmirin tam paslanması aylarla, hətta illərlə, fosillərin əmələ gəlməsi isə əsrlərlə davam edən proseslərdir. Kalsium və dəmirlə aparılan bir təcrübədə hər iki metal parçası ayrı-ayrı şüşə stəkanlara qoyulur, hər ikisinin üzərinə duru xlorid turşusu əlavə edilir və reaksiyaların gedişi izlənilir. Sinklə duru sulfat turşusu arasındakı reaksiya isə göstərir ki, zaman keçdikcə reaksiya sürəti azalır: əvvəlcə qaz qabarcıqları intensiv əmələ gəlir, sonra bu intensivlik zəifləyir, nəhayət, sulfat turşusu tükəndikdə qabarcıqların əmələ gəlməsi tamamilə dayanır, sink isə artıq götürüldüyündən onun bir hissəsi qabda qalır. Reaksiyanın gedişini izləmək üçün qaz qabarcıqlarının ayrılması kimi gözlə görünən əlamətlərdən istifadə olunur.
Məsələn: sinklə duru sulfat turşusunun reaksiyasında zaman keçdikcə qaz qabarcıqlarının ayrılma intensivliyinin azalması reaksiya sürətinin zəiflədiyini göstərir.
Əsas terminlər
| Proses | Sürət səciyyəsi |
|---|---|
| Mərminin partlaması | Ani |
| Kağız parçasının yanması | Bir neçə saniyə |
| Dəmirin tam paslanması | Aylarla, illərlə |
| Fosillərin əmələ gəlməsi | Əsrlərlə |
Kimyəvi reaksiyalar eyni templə deyil, tamamilə fərqli sürətlərlə gedir.
| Mərhələ | Müşahidə |
|---|---|
| Başlanğıc | Sink parçalarının ölçüsü tədricən azalır, qaz qabarcıqları əmələ gəlir |
| Davam | Qaz qabarcıqlarının ayrılma intensivliyi zəifləyir |
| Son | Sulfat turşusu tükəndikdə qabarcıqların əmələ gəlməsi tamamilə dayanır, sinkin bir hissəsi qabda qalır |
Qaz qabarcıqlarının intensivliyi reaksiyanın gedişini gözlə izləməyə imkan verir.
- 1Ən sürətli nümunəni tap: Mərminin partlaması demək olar ki, ani baş verir — bu, nümunələr arasında ən sürətlisidir.
- 2Saniyəlik nümunəni tap: Kağız parçasının yanması bir neçə saniyəyə başa çatır.
- 3Uzunmüddətli nümunələri tap: Dəmirin tam paslanması aylarla-illərlə, fosillərin əmələ gəlməsi isə əsrlərlə davam edir.
- 4Nəticə çıxar: Bu nümunələr göstərir ki, kimyəvi reaksiyalar eyni templə getmir, tamamilə fərqli sürətlərlə baş verə bilər.
- 1İlk mərhələni müşahidə et: Reaksiyanın əvvəlində sink parçalarının ölçüsü yavaş-yavaş azalır və qaz qabarcıqları əmələ gəlir.
- 2Orta mərhələni müşahidə et: Zaman keçdikcə qaz qabarcıqlarının ayrılma intensivliyi zəifləyir.
- 3Son mərhələni müşahidə et: Sulfat turşusu tükəndikdə qabarcıqların əmələ gəlməsi tamamilə dayanır; sink artıq götürüldüyündən onun bir hissəsi qabda qalır.
- 4Nəticə çıxar: Qaz qabarcıqlarının intensivliyinin azalması reaksiyanın sürətinin zəiflədiyini göstərir.
Bütün reaksiyaların eyni sürətlə getdiyini düşünmək səhvdir: mərminin partlaması ani, dəmirin paslanması isə illərlə davam edir.
Qabarcıqların intensivliyinin azalması reaksiyanın hələ TAM dayanmadığını, yalnız zəiflədiyini göstərir — tam dayanma yalnız sonrakı mərhələdə, turşu tükəndikdə baş verir.
Qabarcıqların ayrılması dayandıqdan sonra qaba yenidən turşu əlavə edilsə, qabarcıqlar yenidən başlaya bilər — çünki tükənən sulfat turşusudur, qabda hələ reaksiyaya girməmiş sink qalıb.
Reaksiyanın gedişini izləmək üçün qaz qabarcıqlarının ayrılması kimi gözlə görünən əlamətlərdən istifadə olunur.
Qaydalar
- 1Kimyəvi reaksiyalar müxtəlif sürətlə gedir — bəziləri saniyələr, bəziləri isə illər və əsrlər ərzində başa çatır.
- 2Reaksiyaları sürətinə görə xarakterizə edərkən sürətli və zəif sürətli reaksiya terminlərindən istifadə olunur.
- 3Mərminin partlaması ani, kağız parçasının yanması isə bir neçə saniyəyə baş verən reaksiyalara nümunədir.
- 4Dəmirin tam paslanması aylarla-illərlə, fosillərin əmələ gəlməsi isə əsrlərlə davam edən reaksiyalara nümunədir.
- 5Kalsium və dəmir parçaları təqribən eyni miqdarda götürülür, hər ikisinin üzərinə duru xlorid turşusu əlavə edilir.
- 6Sinklə duru sulfat turşusunun reaksiyası tənliyi ilə gedir və qaz qabarcıqlarının ayrılması ilə müşahidə olunur.
- 7Zaman keçdikcə qaz qabarcıqlarının ayrılma intensivliyinin azalması reaksiya sürətinin zəiflədiyini göstərir; sulfat turşusu tükəndikdə qabarcıqlar tamamilə dayanır.
Məşq
3 asan · 3 orta · 3 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir