kim8-4.5· Bölmə 4. Kimyəvi reaksiyaların sürəti və ona təsir edən amillər· ~8 dəq

Reaksiya sürətinin dəyişdirilməsi: reaksiyaya daxil olan maddənin səthinin sahəsinin təsiri

Bərk maddənin xırdalanması, səthin sahəsinin artması və bunun reaksiya sürətinə təsiri.

Kimyəvi reaksiyanın sürətinə təsir edən amillərdən biri reaksiyada iştirak edən bərk maddənin səthinin sahəsidir. Bərk maddə xırdalandıqda onun ümumi səthinin sahəsi artır, halbuki maddənin ümumi miqdarı (kütləsi) dəyişmir. Tili 3 sm3\ \text{sm} olan kubun səthinin sahəsi 32×6=54 sm23^2 \times 6 = 54\ \text{sm}^2-dir; həmin kub tili 1 sm1\ \text{sm} olan 2727 kiçik kuba bölünəndə onların ümumi səthinin sahəsi 6×27=162 sm26 \times 27 = 162\ \text{sm}^2 olur, yəni sahə 33 dəfə artır. Səthin sahəsi artdıqca reagent zərrəcikləri eyni anda daha çox maddə hissəciyi ilə təmasda olur və nəticədə reaksiyanın sürəti artır. Maqneziumun xlorid turşusu ilə reaksiyasında da metal bir neçə hissəyə bölündükdə turşu zərrəcikləri eyni anda bir neçə hissənin səthində olan atomlarla reaksiyaya girir. Bəzi istehsal sahələrində (un dəyirmanı, kömür mədəni) toz halındakı məhsulun kiçik bir qığılcımdan sürətlə yanıb bəzən partlayışa səbəb olması da bu prinsiplə bağlıdır.

📌Nümunə

Məsələn: 10 q10\ \text{q} bütöv təbaşir parçası ilə 10 q10\ \text{q} xırdalanmış təbaşir eyni miqdar (50 ml50\ \text{ml}) xlorid turşusu ilə ayrı-ayrılıqda reaksiyaya girdikdə, xırdalanmış təbaşirin ümumi səthinin sahəsi daha böyük olduğu üçün onun reaksiyası daha sürətli gedir.

Əsas terminlər

Bərk maddənin səthinin sahəsi — Bərk maddənin xarici səthinin ölçüsü; maddə xırdalandıqda artır, kütləsi isə dəyişmir.
Xırdalama — Bərk maddəni kiçik hissələrə bölmə; nəticədə yeni səthlər yaranır və ümumi səthin sahəsi artır.
Kubun səthinin sahəsi — Tili aa olan kubun altı üzü olur, ona görə səthin ümumi sahəsi a2×6a^2\times 6 düsturu ilə tapılır.
Təmas nöqtələri — Reagent zərrəciklərinin bərk maddənin səthində rastlaşdığı yerlər; səthin sahəsi artdıqca sayı çoxalır.
Toz halı — Bərk maddənin ən xırda hissəciklərə bölünmüş forması; eyni kütlə üçün ən böyük ümumi səthə malikdir.
Toz halında yanma təhlükəsi — Un dəyirmanı, kömür mədəni kimi sahələrdə toz halındakı məhsulun böyük ümumi səthi səbəbindən kiçik qığılcımdan sürətlə yanıb bəzən partlayışa səbəb olması.
Bərk maddənin halı və reaksiya sürəti
Bərk maddənin halıÜmumi səthin sahəsiReaksiya sürəti
Bütöv parçaKiçikKiçik
Xırda hissələrOrtaOrta
TozƏn böyükƏn böyük

Eyni kütlədə maddə xırdalandıqca ümumi səthin sahəsi və reaksiyanın sürəti artır.

Kubun bölünməsi və səthin sahəsi
KubTiliSayıÜmumi səth sahəsi
Bütöv kub3 sm3\ \text{sm}1154 sm254\ \text{sm}^2
Kiçik kublar1 sm1\ \text{sm}2727162 sm2162\ \text{sm}^2

Eyni miqdar maddə 2727 kiçik kuba bölündükdə ümumi səthin sahəsi 33 dəfə artır, kütlə isə dəyişmir.

✎Bütöv kubun səthinin sahəsini hesabla
  1. 1Verilənlər: Kubun tili 3 sm3\ \text{sm}-dir; kubun altı üzü var.
  2. 2Bir üzün sahəsi: 32=9 sm23^2=9\ \text{sm}^2
  3. 3Bütün üzlər: 9×6=54 sm29\times 6=54\ \text{sm}^2
  4. 4Nəticə: Bütöv kubun səthinin ümumi sahəsi 54 sm254\ \text{sm}^2-dir.
✎27 kiçik kubun ümumi səthini hesabla və nisbəti tap
  1. 1Bir kiçik kubun səthi: Tili 1 sm1\ \text{sm} olan kiçik kubun bir üzü 12=1 sm21^2=1\ \text{sm}^2, altı üzü isə 1×6=6 sm21\times 6=6\ \text{sm}^2-dir.
  2. 227 kiçik kub: 6×27=162 sm26\times 27=162\ \text{sm}^2
  3. 3Nisbət: 162÷54=3162\div 54=3
  4. 4Nəticə: Kub 2727 kiçik kuba bölündükdə ümumi səthin sahəsi 33 dəfə artır.
🚫Tez-tez səhv

Bərk maddəni xırdalamaq onun kütləsini yox, səthinin sahəsini artırır — bu ikisini qarışdırmaq ən çox rast gəlinən səhvdir.

⚠️Diqqət

33=273^3=27 kubun HƏCMİNİ verir, səthinin sahəsini yox; səthi tapmaq üçün a2×6a^2\times 6 düsturundan istifadə et.

💡Qeyd

Eyni kütlədə maddə nə qədər xırda hissələrə bölünərsə, ümumi səthi bir o qədər böyüyür və turşu zərrəcikləri daha çox nöqtədə təmasda olur.

💡Qeyd

Un dəyirmanı və kömür mədənində toz halındakı məhsulun səthi çox böyük olduğundan kiçik qığılcım belə sürətli yanmaya, bəzən partlayışa səbəb ola bilər.

Qaydalar

  1. 1Reaksiyada iştirak edən bərk maddənin səthinin sahəsi reaksiya sürətinə təsir edən amillərdən biridir.
  2. 2Bərk maddə xırdalandıqda onun ümumi səthinin sahəsi artır, kütləsi isə dəyişmir.
  3. 3Səthin sahəsi artdıqca reagent zərrəcikləri eyni anda daha çox maddə hissəciyi ilə təmasda olur və reaksiya sürətlənir.
  4. 4Tili 3 sm3\ \text{sm} olan kubun səthinin sahəsi 32×6=54 sm23^2 \times 6 = 54\ \text{sm}^2-dir; onu 2727 ədəd 1 sm1\ \text{sm}-lik kiçik kuba böldükdə ümumi səth 6×27=162 sm26 \times 27 = 162\ \text{sm}^2 olur.
  5. 5Maqneziumun xlorid turşusu ilə reaksiyasında metal bir neçə hissəyə bölündükdə turşu zərrəcikləri eyni anda bir neçə hissənin səthində olan atomlarla reaksiyaya girir.
  6. 6Toz halındakı bərk maddələr (məsələn, un dəyirmanlarındakı toz) kiçik qığılcımdan sürətlə yana bilər və bəzən partlayışa səbəb ola bilər.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq