kim8-4.4· Bölmə 4. Kimyəvi reaksiyaların sürəti və ona təsir edən amillər· ~12 dəq

Reaksiya sürətinin dəyişdirilməsi: temperaturun təsiri

Temperatur artdıqca zərrəciklərin enerjisi və toqquşma tezliyinin artması ilə sürətin dəyişməsi.

Kimyəvi reaksiyanın sürəti temperaturdan asılıdır: temperatur artdıqca reaksiyanın sürəti də artır. Bunun səbəbini zərrəciklərin hərəkətinə baxaraq izah etmək olar. Temperatur artdıqda zərrəciklər daha sürətlə hərəkət edir və bir-biri ilə daha tez-tez toqquşur. Toqquşmaların sayı artdıqca daha çox kimyəvi çevrilmə baş verir, ona görə reaksiyanın sürəti də artır. Lakin hər toqquşma reaksiya ilə nəticələnmir — reaksiyanın baş verməsi üçün toqquşan zərrəciklər kimyəvi çevrilməyə səbəb olan enerjiyə malik olmalıdır. Bu şərt ödəndikdə reaksiyaya daxil olan maddələrdə bəzi rabitələr qırılır və yeni rabitələr əmələ gəlir. Temperatur artdıqda zərrəciklərin enerjisi də artdığından belə lazımi enerjili toqquşmaların sayı çoxalır və kimyəvi çevrilmələrin sayı yüksəlir. Bu asılılığı laboratoriya təcrübəsində natrium tiosulfat məhlulunun xlorid turşusu ilə reaksiyasında müxtəlif temperaturlarda kükürd çöküntüsünün əmələ gəlmə sürətini müşahidə etməklə, həmçinin maqneziumun xlorid turşusu ilə reaksiyasında ayrılan hidrogenin həcm-zaman qrafiki üzərində izləmək mümkündür.

📌Nümunə

Məsələn: maqnezium metalının xlorid turşusu ilə reaksiyası aparılarkən məhlulun temperaturu artırıldıqda ayrılan hidrogen qazının həcmi zamanla daha sürətlə artır, çünki isti mühitdə zərrəciklər daha tez-tez və daha böyük enerji ilə toqquşur.

Əsas terminlər

Temperaturun təsiri — Temperatur artdıqca zərrəciklərin hərəkəti sürətlənir, toqquşma tezliyi çoxalır və reaksiyanın sürəti də artır.

Zərrəciklərin hərəkəti — Temperatur artdıqda zərrəciklərin daha sürətlə hərəkət etməsi və bir-biri ilə daha tez-tez toqquşması.

Lazımi enerjili toqquşma — Kimyəvi çevrilməyə səbəb olan enerjiyə malik toqquşma; hər toqquşma reaksiya ilə nəticələnmir, yalnız bu şərti ödəyənlər nəticələnir.

Rabitələrin qırılması və yaranması — Toqquşan zərrəciklər lazımi enerjiyə malik olduqda, reaksiyaya daxil olan maddələrdə bəzi rabitələr qırılır və yeni rabitələr əmələ gəlir.

Natrium tiosulfat-xlorid turşusu reaksiyası — Kükürd çöküntüsünün əmələ gəlmə sürətinin temperaturla necə dəyişdiyini göstərən laboratoriya təcrübəsi: X işarəsinin yox olma müddəti ölçülür.

X işarəsinin yox olma müddəti — Kükürd çöküntüsü qabın dibinə çökərək ağ vərəqdəki X işarəsini tamamilə örtənədək keçən vaxt; temperatur yüksəldikcə qısalır.

Temperaturun artmasının nəticələr zənciri

Temperatur	Zərrəciklərin hərəkəti/enerjisi	Toqquşma tezliyi	Reaksiya sürəti
Aşağı	Yavaş, az enerjili	Az	Kiçik
Yüksək	Sürətli, çox enerjili	Çox	Böyük

Temperatur artdıqca zərrəciklərin həm hərəkəti, həm də enerjisi artır, bu da lazımi enerjili toqquşmaların sayını çoxaldır.

Temperaturun təsirini göstərən iki təcrübə

Təcrübə	Ölçülən kəmiyyət	Temperatur artdıqda nəticə
Natrium tiosulfat + xlorid turşusu	X işarəsinin yox olma müddəti	Müddət qısalır
Maqnezium + xlorid turşusu	Hidrogenin həcm-zaman qrafiki	Qrafik daha sürətlə yüksəlir

Hər iki təcrübə eyni qanunauyğunluğu — temperatur artdıqca reaksiya sürətinin artmasını — göstərir.

✎Temperatur ölçmələrinin sayını tap

1Temperaturlar: Təcrübə $20\ ^\circ\text{C}$ , $30\ ^\circ\text{C}$ , $40\ ^\circ\text{C}$ , $50\ ^\circ\text{C}$ və $60\ ^\circ\text{C}$ -də aparılır.
2Sayma: Bu, $10\ ^\circ\text{C}$ addımla $20\ ^\circ\text{C}$ -dən $60\ ^\circ\text{C}$ -ə qədər beş ayrı temperatur qiymətidir.
3Nəticə: Deməli, X işarəsinin yox olma müddəti cəmi $5$ fərqli temperaturda ölçülür.

✎Temperaturun sürətə təsirini səbəb-nəticə zənciri ilə izah et

11-ci addım: Temperatur artır → zərrəciklər daha sürətlə hərəkət edir.
22-ci addım: Zərrəciklər daha tez-tez toqquşur → toqquşmaların sayı artır.
33-cü addım: Zərrəciklərin enerjisi də artdığından lazımi enerjili toqquşmaların sayı çoxalır.
4Nəticə: Daha çox kimyəvi çevrilmə baş verir, ona görə reaksiyanın sürəti artır.

🚫Tez-tez səhv

Hər toqquşma reaksiya ilə nəticələnmir — yalnız zərrəciklər kimyəvi çevrilməyə səbəb olan enerjiyə malik olduqda reaksiya baş verir.

⚠️Diqqət

Temperatur zərrəciklərin SAYINI yox, onların hərəkət sürətini və enerjisini artırır — bu iki anlayışı qarışdırma.

💡Qeyd

Ərzaqların soyuducuda uzun müddət xarab olmaması bununla izah olunur: aşağı temperaturda lazımi enerjili toqquşmaların sayı azdır.

💡Qeyd

X işarəsinin yox olma müddəti temperatur artdıqca qısalır — bu, reaksiyanın sürətləndiyini göstərir.

Qaydalar

1Temperatur artdıqca kimyəvi reaksiyanın sürəti də artır.
2Temperatur artdıqda zərrəciklər daha sürətlə hərəkət edir və daha tez-tez toqquşur.
3Toqquşmaların sayı artdıqca daha çox kimyəvi çevrilmə baş verir.
4Hər toqquşma zamanı reaksiya baş vermir.
5Reaksiyanın baş verməsi üçün toqquşan zərrəciklər kimyəvi çevrilməyə səbəb olan enerjiyə malik olmalıdır.
6Bu şərt ödəndikdə reaksiyaya daxil olan maddələrdə bəzi rabitələr qırılır və yeni rabitələr əmələ gəlir.
7Temperatur artdıqda zərrəciklərin enerjisi də artır, ona görə lazımi enerjili toqquşmaların sayı çoxalır.

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq