m7-6.3· Bölmə 1. Statistika. Ehtimal· ~13 dəq

Proqnozlaşdırma

Artan və azalan qrafik meyllər əsasında məlumatların proqnozlaşdırılması.

Proqnozlaşdırma, statistikada mövcud məlumatlara əsaslanaraq gələcək hadisələri təxmin etmək bacarığıdır. Qrafiklərdə artan tendensiya zamanla dəyərlərin yüksəldiyini, azalan tendensiya isə düşdüyünü göstərir. Xətti tendensiyada bərabər zaman aralığında bərabər dəyişiklik olduğundan, sadə ədədi hesablamalarla proqnoz vermək mümkündür. Lakin, təsadüfi amillər, mövsümi dəyişikliklər və ya gözlənilməz hadisələr tendensiyanı dəyişə bilər. Eyni məlumat fərqli miqyaslı (ox aralığı fərqli) qrafiklərlə göstərildikdə fərqli təəssürat yarada bilər; bu, aldadıcı statistika adlanır və nəticəni şərh edərkən diqqətli olmaq lazımdır. Proqnoz verərkən yalnız sabit tendensiyalara etibar etmək olar. Dağınıq məlumatlardan proqnoz vermək çətindir. Proqnozun ağlabatan olub-olmamasını yoxlamaq üçün kontekstə diqqət yetirilməlidir. Statistik proqnozlar gündəlik həyatda, məsələn, hava proqnozu, satış təhlili kimi sahələrdə geniş istifadə olunur. Sadə xətti proqnozlar məhdud hallarda dəqiq nəticə versə də, real həyatda tendensiyalar çox vaxt mürəkkəb olur.

📌Nümunə

Məsələn: bir mağazanın son 5 günlük gündəlik gəliri ardıcıl olaraq 5050, 100100, 150150, 200200, 250250 manat artıbsa, növbəti günə 300300 manat gəlir proqnozlaşdırmaq olar, lakin bu, xətti artımın davam edəcəyi fərziyyəsinə əsaslanır.

Əsas terminlər

Tendensiya — Məlumatların zamanla göstərdiyi ümumi artma, azalma və ya sabit qalma istiqaməti.
Artan tendensiya — Dəyərlərin zamanla ardıcıl yüksəlməsi.
Azalan tendensiya — Dəyərlərin zamanla ardıcıl aşağı düşməsi.
Xətti tendensiya — Bərabər zaman aralıqlarında bərabər miqdarda dəyişmə olan tendensiya.
Aldadıcı statistika — Eyni məlumatın fərqli miqyaslı (ox aralığı fərqli) qrafiklərlə göstərilərək fərqli təəssürat yaratması.
Proqnoz (ekstrapolyasiya) — Mövcud tendensiyanı davam etdirərək gələcək qiyməti təxmin etmək.
Tendensiya növləri
TendensiyaƏlamətNümunə (mövzudan)
ArtanHər addımda dəyər yüksəlir15→17→19→2115 \to 17 \to 19 \to 21 (temperatur, dərəcə)
AzalanHər addımda dəyər aşağı düşür50→45→40→3550 \to 45 \to 40 \to 35 (buterbrod satışı)
Dəyişməz (sabit)Dəyər eyni qalır70→70→70→7070 \to 70 \to 70 \to 70 (kitab sayı)
Dağınıq (təsadüfi)Sabit istiqamət yoxdur30→25→35→2030 \to 25 \to 35 \to 20 (çanta satışı)
Proqnozun etibarlılığı
ŞəraitProqnozun etibarlılığı
Sabit xətti tendensiyaNisbətən etibarlı proqnoz vermək mümkündür
Eyni məlumat fərqli miqyaslı qrafiklə göstərilibFərqli təəssürat yarana bilər, məlumatın özü dəyişməyib
Uzaq gələcəyə ekstrapolyasiyaTendensiya adətən dəyişir, proqnoz etibarsızlaşır
Dağınıq (nizamsız) məlumatDəqiq proqnoz vermək çətindir
✎Xətti artan tendensiyanı davam etdirmək
  1. 1Verilir: Fermerin aylıq alma istehsalı: 100→110→120→130100 \to 110 \to 120 \to 130 kq.
  2. 2Artım addımını tap: Hər ay arasındakı fərq: 110−100=10110-100=10 kq
  3. 3Tendensiyanı davam etdir: Beşinci ay üçün: 130+10=140130+10=140
  4. 4Nəticə: Xətti artımın davam edəcəyi fərziyyəsi ilə beşinci ayda təxminən 140140 kq alma istehsal olunar.
✎Sabit azalma tendensiyası ilə qalığı hesablamaq
  1. 1Verilir: Saat 08:00-da su çənində 200200 litr su var, hər saat 1515 litr boşaldılır.
  2. 2Vaxt fərqini tap: Saat 08:00-dan 12:00-a qədər 44 saat keçir.
  3. 3Ümumi azalmanı hesabla: 4×15=604 \times 15=60 litr
  4. 4Nəticə: Qalan su: 200−60=140200-60=140 litr.
🚫Tez-tez səhv

Vaxt fərqini düzgün hesablayın: saat 08:00-dan 12:00-a 44 saat keçir, 22 saat yox — bu səhv 170170 L kimi yanlış cavaba aparır.

⚠️Diqqət

Aldadıcı statistika: eyni məlumat fərqli miqyaslı (ox aralığı fərqli) qrafiklərlə göstərildikdə fərqli təəssürat yarada bilər (Şəkil 26).

⚠️Diqqət

Uzun müddətə ekstrapolyasiya riskli ola bilər — bir neçə aylıq artım tendensiyası illər boyu eyni templə davam etməyə bilər.

💡Qeyd

Proqnoz = son tendensiyanı bir addım da davam etdirmək, amma nəticəni həmişə ehtiyatla qəbul et.

Qaydalar

  1. 1Proqnoz yalnız sabit tendensiyaya əsaslandıqda ağlabatan olur.
  2. 2Eyni məlumat fərqli miqyaslı qrafiklə göstərildikdə aldadıcı təəssürat yarada bilər.
  3. 3Məlumatların konteksti proqnozun etibarlılığını müəyyən edir.
  4. 4Gözlənilməz amillər tendensiyanı dəyişə bilər.
  5. 5Xətti tendensiyada bərabər zaman aralığında bərabər dəyişiklik olur.
  6. 6Dağınıq məlumatlar əsasında dəqiq proqnoz vermək çətindir.
  7. 7Proqnozlaşdırma zamanı qəbul edilən fərziyyələri yoxlamaq vacibdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq