m7-6.2· Bölmə 1. Statistika. Ehtimal· ~13 dəq

Məlumatın təqdimatı

Sütun, dairəvi, xətti diaqramlar və histoqramla məlumatların qrafik təqdimatı.

Məlumatın təqdimatı bölməsində biz rəqəmsal məlumatları vizual olaraq diaqramlar vasitəsilə göstərməyi öyrənirik. Dörd əsas diaqram növü vardır: sütun diaqram, dairəvi diaqram, xətti diaqram və histoqram. Sütun diaqram kateqoriyalı məlumatları müqayisə etmək üçün istifadə olunur; hər bir kateqoriya bir sütunla təmsil olunur, sütunun hündürlüyü isə tezliyi göstərir. Dairəvi diaqram bütövün hissəciklərini faizlərlə göstərir; hər bir sektorun bucağı həmin hissənin nisbətinə uyğundur. Xətti diaqram zamanla və ya fasiləsiz dəyişənlərdə tendensiyanı göstərmək üçün uyğundur; nöqtələr xətlə birləşdirilir. Histoqram isə fasiləsiz ədədi məlumatların (məsələn, imtahan nəticələri) interval tezliklərini göstərir; sütunlar bitişik olur. Diaqram seçərkən məlumatın tipi vacibdir: keyfiyyət kateqoriyaları üçün sütun, faizlər üçün dairəvi, zaman sıraları üçün xətti, ədədi intervallı qruplandırılmış məlumat üçün histoqram seçilir.

📌Nümunə

Məsələn: sinifdə 30 şagirdin riyaziyyat imtahanından aldığı qiymətlər aşağıdakı intervallarda qruplaşdırılıbsa: [0−20)[0-20) üzrə 2, [20−40)[20-40) üzrə 5, [40−60)[40-60) üzrə 10, [60−80)[60-80) üzrə 8, [80−100][80-100] üzrə 5 şagird varsa, bu məlumatı histoqramla göstərə bilərik.

Qrafiklər

Dörd məlumat diaqramı: meyvə seçimini göstərən sütun diaqramı (alma 8, banan 5, portağal 4, üzüm 3); məktəbə gəliş paylarını göstərən dairəvi diaqram; iyun-sentyabr temperatur xətti; və imtahan ballarının histoqramı.
Dörd məlumat diaqramı: meyvə seçimini göstərən sütun diaqramı (alma 8, banan 5, portağal 4, üzüm 3); məktəbə gəliş paylarını göstərən dairəvi diaqram; iyun-sentyabr temperatur xətti; və imtahan ballarının histoqramı.

Əsas terminlər

Sütun diaqram — Kateqoriyalı məlumatları müqayisə edən diaqram; sütunun hündürlüyü tezliyi göstərir, sütunlar arasında boşluq olur.
Dairəvi diaqram — Bütövün hissələrini faizlə göstərən diaqram; hər sektorun bucağı həmin hissənin nisbətinə uyğundur.
Xətti diaqram — Zamanla dəyişən (tendensiya göstərən) məlumat üçün nöqtələrin xətlə birləşdirildiyi diaqram.
Histoqram — Fasiləsiz ədədi məlumatın interval tezliklərini göstərən diaqram; sütunlar bitişik çəkilir.
İnterval (aralıq) — Histoqramda ədədi məlumatın qruplaşdırıldığı diapazon, məsələn [40−60)[40-60).
Miqyas (şkala) — Diaqram oxunun bölgü vahidi; düzgün seçilməzsə məlumat yanıldıcı görünə bilər.
Diaqram növünün seçimi
Diaqram növüUyğun məlumatXüsusiyyət
Sütun diaqramKateqoriyalı məlumatSütunlar arasında boşluq olur
Dairəvi diaqramHissə-bütöv (faiz) məlumatıSektor bucağı nisbətə bərabərdir
Xətti diaqramZaman sıralarıNöqtələr xətlə birləşdirilir
HistoqramFasiləsiz ədədi intervalSütunlar bitişik çəkilir (boşluqsuz)
İmtahan nəticələrinin tezlik cədvəli (histoqram üçün)
İntervalTezlik (şagird sayı)
[0−20)[0-20)2
[20−40)[20-40)5
[40−60)[40-60)10
[60−80)[60-80)8
[80−100][80-100]5

Bu cədvəl mövzunun öz nümunəsindəki 30 şagirdin imtahan nəticələrinə əsaslanır.

✎Dairəvi diaqramdan nisbəti hesablamaq
  1. 1Verilir: Bir ailənin dairəvi diaqramında Qida 40%40\%, Nəqliyyat 15%15\% təşkil edir.
  2. 2Nisbəti qur: Qidanın nəqliyyatdan neçə dəfə çox olduğunu tapmaq üçün: 4015\frac{40}{15}
  3. 3Sadələşdir: 4015=83\frac{40}{15}=\frac{8}{3}
  4. 4Nəticə: Qidaya çəkilən xərc nəqliyyatdan 83\frac{8}{3} dəfə (təxminən 2,672{,}67 dəfə) çoxdur.
✎İki illik satışın artım faizini hesablamaq
  1. 1Verilir: A məhsulunun satışı 2022-ci ildə 200200, 2023-cü ildə 250250 olub.
  2. 2Artımı tap: 250−200=50250-200=50
  3. 3Faizini hesabla: 50200×100=25\frac{50}{200}\times 100=25
  4. 4Nəticə: A məhsulunun satışı 25%25\% artıb.
🚫Tez-tez səhv

Sütun diaqramda sütunlar ayrı kateqoriyalara aid olduğu üçün aralarında boşluq qoyulur; onları bitişik çəkmək histoqramla qarışdırmaqdır.

⚠️Diqqət

Şaquli oxu 00-dan deyil, başqa bir ədəddən (məs. 5050-dən) başlatmaq kiçik fərqləri böyük göstərərək diaqramı yanıldıcı edə bilər.

⚠️Diqqət

Histoqramda interval yarımaçıqdır: [40−60)[40-60)-a 4040 daxildir, 6060 isə deyil — sərhəd ədədlərini diqqətlə paylayın.

💡Qeyd

Yadda saxla: sütun = kateqoriya (aralı), histoqram = ədədi interval (bitişik), dairəvi = faiz/hissə, xətti = zaman/tendensiya.

Qaydalar

  1. 1Məlumatın tipinə görə uyğun diaqram növü seçin: kateqoriya → sütun, hissə-bütöv → dairəvi, zaman dəyişməsi → xətti, fasiləsiz ədədi interval → histoqram.
  2. 2Oxların miqyası (şkala) dəqiq və bərabər bölgülərlə verilməlidir.
  3. 3Diaqramın başlığı, oxların adı və ölçü vahidi (əgər varsa) qeyd edilməlidir.
  4. 4Sütun diaqramda sütunların eni bərabər olmalıdır; aralarındakı məsafə bərabər seçilə bilər, lakin histoqramda sütunlar bitişik olmalıdır.
  5. 5Verilən tezlik cədvəlindən diaqram qurarkən hər bir aralığın tezliyini müvafiq oxa düzgün köçürmək lazımdır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq