m7-6.1· Bölmə 1. Statistika. Ehtimal· ~13 dəq

Məlumatın toplanması

Sorğu, müşahidə və təcrübə üsulları ilə məlumatların toplanması və tezlik cədvəlləri.

Məlumatın toplanması statistikanın əsas mərhələsidir. Müxtəlif üsullarla məlumat əldə edilir: sorğu – anket vasitəsilə insanlardan sual-cavab yolu ilə məlumat toplamaq; müşahidə – hadisəni müəyyən müddət ərzində sistemli izləyib nəticələri qeyd etmək; təcrübə – şəraiti dəyişərək nəticələri müqayisə etmək.

📌Nümunə

Məsələn, həkim xəstənin temperaturunu bir neçə saat ərzində təkrar ölçüb müşahidə edə, əkinçi isə fərqli toxum növlərini fərqli sahələrdə əkərək təcrübə apara bilər. Məlumatlar asan təhlil üçün tezlik cədvəlinə salınır; burada hər dəyərin neçə dəfə təkrarlandığı göstərilir. Məsələn: bir sinifdə 20 şagirdin sevdiyi rəng soruşulduqda 5-i göy, 8-i yaşıl, 7-si qırmızı seçmişsə, tezlik cədvəlində rənglər bir sütunda, onlara uyğun saylar digər sütunda yazılır.

Əsas terminlər

Sorğu — Sual-cavab yolu ilə insanların fikir və üstünlüklərini öyrənmək üçün istifadə olunan məlumat toplama üsulu.

Müşahidə — Hadisəni təbii şəraitdə izləyib sistemli qeydiyyat aparmaq üsulu.

Təcrübə — Şəraiti dəyişərək (məsələn, fərqli sahədə əkərək) nəticələri müqayisə etmək və hansının daha yaxşı olduğunu müəyyən etmək üsulu.

Sorğu anketi — Hadisəni öyrənmək üçün hazırlanan, sorğu aparılacaq insanlara veriləcək sualların tərtib edildiyi sənəd.

Anket sualı — Sorğuda insanlara verilən, hadisə haqqında məlumat toplamağa yönəlmiş konkret sual, məsələn: "Məktəbdə hansı idman növü üzrə dərnək yaradılmasını istəyirsiniz?"

Sorğu aparılacaq insanlar — Sorğu prosesinin son mərhələsində müəyyənləşdirilən, sualların veriləcəyi insanlar qrupu.

Məlumat toplama üsulları

Üsul	Təyinat	Nümunə
Sorğu	Fikir, rəy və üstünlükləri öyrənmək üçün sual vermək	"Hansı meyvəni sevirsən?"
Müşahidə	Hadisəni təbii şəkildə izləyib qeyd etmək	Meşədə ağac növlərini qeydə almaq
Təcrübə	Şəraiti dəyişərək nəticələri müqayisə etmək	Fərqli sahələrdə əkilən buğda toxumlarının məhsuldarlığını müqayisə etmək

Hər üsul fərqli məqsəd üçün seçilir: fikir üçün sorğu, hadisəni izləmək üçün müşahidə, şəraitləri müqayisə etmək üçün təcrübə.

Sorğu anketinə misal

№	Sual
1	Məktəbdə hansı idman növü üzrə dərnək yaradılmasını istəyirsiniz?
2	Bu dərnəyin yaradılmasına ehtiyac nədir?
3	Bu idman növünün yaradılması üçün avadanlıq varmı?
4	Dərnəyin hansı vaxtlarda təşkilini düzgün hesab edirsiniz?

✎Tezlik cədvəlində çatışmayan qiyməti tapmaq

1Verilir: Ailələrdə uşaq sayı cədvəli: 1 uşaq — 4 ailə, 2 uşaq — 6 ailə, 3 uşaq — 5 ailə, 4 uşaq — naməlum tezlik; cəmi 20 ailə.
2Məlum tezlikləri topla: $4+6+5=15$
3Çatışmayan tezliyi tap: Cəm 20 olduğuna görə: $20-15=5$
4Nəticə: 4 uşaqlı ailələrin tezliyi $5$ -dir.

✎Faiz azalması ilə çatışmayan qiyməti tapmaq

1Verilir: Kür-Araz ovalığında orta illik yağıntı 400 mm-dir; Zəngəzur dağlarında bu, 10% azdır.
2Azalma miqdarını tap: $\frac{10}{100}\times400=40$
3Nəticəni tap: $400-40=360$
4Nəticə: Zəngəzur dağlarında orta illik yağıntı $360$ mm-dir.

🚫Tez-tez səhv

Ümumi sayı hesablayarkən diqqətli toplayın: $12+8+5=25$ -dir; bunu $20$ yazmaq tipik səhvdir.

⚠️Diqqət

Sorğu sualları hadisəni aça bilməli və aydın tərtib edilməlidir — dərslikdəki idman dərnəyi sorğusunda olduğu kimi, hər sual konkret məlumat almağa yönəlməlidir.

⚠️Diqqət

Müşahidədə şərait dəyişdirilmədən izlənilir, təcrübədə isə şərait (məsələn, sahə) dəyişdirilərək nəticələr müqayisə edilir — bu iki üsulu qarışdırmayın.

💡Qeyd

Yadda saxla: məlumat toplamanın 3 əsas üsulu sorğu, müşahidə və təcrübədir — hər biri fərqli məqsəd üçün istifadə olunur.

Qaydalar

1Məlumat toplamanın 3 əsas üsulu var: sorğu, müşahidə, təcrübə.
2Sorğu üsulu fikir və üstünlükləri öyrənmək üçün suallar verməyə əsaslanır.
3Müşahidə üsulu prosesi təbii şəkildə izləyib qeydiyyat aparmaqdır.
4Təcrübə üsulu şəraiti dəyişərək nəticələri müqayisə etməkdir.
5Sorğuda əvvəlcə anket hazırlanır, sonra suallar tərtib edilir, daha sonra sorğu aparılacaq insanlar müəyyənləşdirilir.
6Müşahidədə şərait dəyişdirilmədən izlənilir, təcrübədə isə şərait dəyişdirilərək nəticələr müqayisə edilir.
7Tezlik cədvəli məlumatların təkrarlanma sayını sistemləşdirir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq