Eynşteyn dərslərindən "2" alırdı?

Mətn Eynşteyn haqqında söylənən bir telefon lətifəsi ilə başlayır. “Deyirlər” sözü hadisənin rəvayət kimi təqdim olunduğunu bildirir. Lətifədə 36361144 nömrəsi adi rəqəm sırası kimi deyil, 6-nın, 19-un və 12-nin kvadratlarının yanaşı yazılması kimi oxunur: 36 | 361 | 144 → 36361144. Burada 36, 361 və 144 toplanmır; ardıcıl birləşdirilir. Mətn bu zarafatı Eynşteynin orijinal düşüncə tərzinə işarə kimi verir.

Bioqrafik hissə 1879-cu ildə Ulm şəhərində doğulan Albertin yerli katolik məktəbində ilkin təhsil aldığını bildirir. O, altı yaşından skripka çalır və təbiət elmləri ilə maraqlanırdı. 1896-cı il attestatı doğum ili ilə müqayisədə onun 17 yaşında olduğunu göstərir. Altıballıq sistemdə cəbr, həndəsə, fizika və tarix üzrə ən yüksək qiymət olan 6-nı almış, yalnız fransız dilindən 3 qiyməti olmuşdu. İyirmi il sonra müxtəlif dillərdə, o cümlədən fransız dilində mühazirə oxuması fransız dilindən aldığı 3 qiymətinin sonrakı inkişafı məhdudlaşdırmadığını göstərir.

“Eynşteyn pis oxuyurdu” fikrini qiymətləndirərkən attestatla müəllim münasibətlərini ayırmaq lazımdır. Mətn onun müəllimlərlə münasibətinin gərgin olduğunu, azad düşüncəli şagirdin avtoritar davranış və hərbi qaydaları xatırladan normaları sevmədiyini deyir. O, əzbərçilik sisteminə etiraz etsə də, sərbəst çalışır, çox mütaliə edir, alim və filosofların əsərlərini oxuyurdu. Deməli, əzbərçiliyə qarşı çıxmaq öyrənməyə qarşı çıxmaq deyil. Bəzi aşağı qiymətlərin müəllimlərin şəxsi münasibəti ilə bağlı olması isə mətndə “çox güman ki” sözləri ilə ehtimal kimi təqdim edilir; bunu bütün müəllimlər və bütün qiymətlər haqqında qəti hökmə çevirmək olmaz.

Mətnin ikinci hissəsi alimə yalnız elmi nəticələri ilə baxmır. Müasirləri onu xeyirxah və istiqanlı insan kimi xatırlayır; lətifələrin çoxluğu onun yumor hissi ilə ehtimal şəklində əlaqələndirilir. Musiqi, ədəbiyyat, bədii film, bağçılıq və filateliya maraqları onun həyatının yalnız yazı masasından ibarət olmadığını göstərir. Böyük nüfuzuna baxmayaraq, səhv edə biləcəyini deyir və səhvini hamının qarşısında etiraf edirdi.

Ədalətsizlik onda hiddət doğururdu. Humanist və pasifist kimi zorakılığa nifrət etdiyi üçün faşist partiyası Almaniyada hakimiyyətə gələndə ölkəni tərk etmişdi. Şəxsi həkiminin yazdığı portret hadisəsində Eynşteyn adətən saatlarla oturmağa vaxt sərf etmək istəmədiyi üçün rəssamlara razılıq vermirdi. Maddi sıxıntısını söyləyən tanınmamış gənc rəssama isə bir neçə saat ayırması onun xeyirxahlığını davranışla göstərir. “Mənim yolumu işıqlandıran, mənə cəsarət və iradə verən ideallar xeyirxahlıq, gözəllik və həqiqət olmuşdur” fikri bu portreti yekunlaşdırır.

Söz ehtiyatı tapşırığı katolik, filateliya, pasifist, avtoritar və mühafizəkar sözlərini lüğətlə araşdırmağı istəyir. Kontekst də onların mətndəki rolunu anlamağa kömək edir. Katolik sözü məktəbin xüsusiyyətini bildirir. Filateliya Eynşteynin məşğuliyyətləri sırasında verilir. Pasifist sözü zorakılığa nifrətlə, avtoritar sözü itaət tələb edən müəllim və qaydalarla, mühafizəkar sözü isə azad düşüncəli şagirdi qəbul etməyən müəllim mövqeyi ilə əlaqələnir.

101-ci səhifədə sillogizm tamamlanır: Sezar əsəri latın dilində yazıb, Eynşteyn onu orijinaldan oxuya bilirdisə, Eynşteyn latın dilini bilirdi. Bu nəticə yalnız iki verilmiş hökmün ortaq əlaqəsindən çıxır. Səhifədəki saç və şorba lətifəsi “az” və “çox” qiymətləndirmələrinin vəziyyətə görə dəyişməsini yumorla göstərir. Çaplinlə teleqramlaşma da mətnin yumor və qarşılıqlı heyranlıq xəttini davam etdirir.

Dil qaydaları dörd bağlayıcını tam cümlələrdə təkrar etdirir. 'Güc hər şeyə qalib gələr, amma bu qələbə uzun sürməz.' cümləsində amma qarşılaşdırma yaradır. 'Elə məğlubiyyət var ki, şərəf və şöhrətinə görə qələbədən geri qalmır.' cümləsində ki-dən sonra vergül gəlir. 'Cavanlıq gözəllikdir, ona görə də ona rəng qatmağa ehtiyac yoxdur.' cümləsində ona görə də nəticəyə keçir. 'İnsana ən böyük mükafatı da, cəzanı da öz vicdanı verir.' cümləsində təkrar da hissələri həmcins üzvləri bağlayır və ikinci hissədən əvvəl vergül qoyulur.