Vurğu
Sözdə və cümlədə vurğu.
Vurğu sözdəki bir hecanın digərlərinə nisbətən daha güclü, ucadan deyilməsidir; vurğu düşən hecaya vurğulu heca deyilir. Azərbaycan dilində söz vurğusu adətən sözün son hecasına düşür (kitáb, mərmər deyil — mərmə́r, müəllím, qələ́m). Bəzi şəkilçilər vurğunu öz üzərinə çəkir, yəni vurğu sözün sonuna keçir, məsələn cəm şəkilçisi -lar/-lər və hal şəkilçiləri (kitáb → kitablár); buna görə onlar vurğu qəbul edən şəkilçilər adlanır. Lakin bəzi şəkilçilər vurğu qəbul etmir, yəni vurğunu öz üzərinə çəkmir: inkar şəkilçisi -ma/-mə (gəlmə́ deyil, gə́lmə) və -ca/-cə şəkilçisi vurğunu özündən əvvəlki hecada saxlayır. Vurğunun yeri bəzən sözün mənasını dəyişir — belə sözlərə omoqraf deyilir: álma (meyvə) — almá (almaq feilinin əmri), gə́lin (gəlmək əmri) — gəlín (yeni evlənmiş qadın). Cümlədə isə danışanın xüsusi vurğuladığı, mənaca önə çəkdiyi sözə düşən vurğu məntiqi vurğu adlanır və cümlənin mənasına təsir göstərir. Beləliklə, vurğunu düzgün yerə qoymaq həm sözün, həm də cümlənin mənasını dəqiq çatdırmaq üçün vacibdir.
Əsas terminlər
| Hal | Qayda / Nümunə |
|---|---|
| Adi söz vurğusu | Adətən son hecaya düşür: qələ́m, müəllím |
| Cəm və hal şəkilçisi | Vurğu qəbul edir, vurğu sona keçir: kitáb → kitablár; qapı́ → qapılár |
| İnkar şəkilçisi -ma/-mə | Vurğu qəbul etmir, əvvəlki hecada qalır: gə́lmə |
| -ca/-cə şəkilçisi | Vurğu qəbul etmir, əvvəlki hecada qalır: yaxşı́ca («şı» vurğulu) |
| Omoqraf (vurğu mənanı dəyişir) | álma (meyvə) — almá (əmr); gə́lin (əmr) — gəlín (qadın) |
| Növ | İzah / Nümunə |
|---|---|
| Söz vurğusu | Ayrıca sözün daxilindəki vurğu, adətən son hecada: müəllím, qələ́m |
| Məntiqi vurğu | Cümlədə önə çəkilən sözə düşür: «Mən sabah Bakıya gedirəm.» — «sabah» sözünə düşəndə vaxt önə çəkilir |
- 1Söz: «kitáb» — adi halda vurğu son hecadadır.
- 2Şəkilçi: Cəm şəkilçisi -lar əlavə olunur: kitab + lar.
- 3Qayda: Cəm şəkilçisi vurğu qəbul edir, ona görə vurğu sona keçir.
- 4Nəticə: «kitablár» — vurğu son hecaya, «lar» hecasına düşür.
- 1Söz: «gəlmə» — «gəl» feilinə inkar şəkilçisi -mə əlavə olunub.
- 2Qayda: İnkar şəkilçisi -ma/-mə vurğu qəbul etmir.
- 3Nəticə: Vurğu şəkilçidən əvvəlki hecada qalır: «gə́lmə» — birinci heca vurğuludur.
İnkar şəkilçisi -ma/-mə istisnadır: vurğunu öz üzərinə çəkmir. «gəlmə» sözündə vurğu son hecaya yox, birinci hecaya düşür — «gə́lmə».
-ca/-cə şəkilçisi son heca olsa da vurğu qəbul etmir. «yaxşıca» sözündə vurğu «ca» hecasına yox, ondan əvvəlki «şı» hecasına düşür.
Omoqraflarda vurğunun yeri mənanı dəyişir: birinci hecada «álma» meyvədir, son hecada «almá» «almaq» feilinin əmridir; «gə́lin» əmr, «gəlín» yeni evlənmiş qadındır.
Cəm (-lar/-lər) və hal şəkilçiləri vurğu qəbul edir — vurğu yox olmur, sadəcə sözün sonuna keçir: «kitáb → kitablár», «qapı́ → qapılár».
Qaydalar
- 1Vurğu sözdə bir hecanın daha güclü deyilməsidir; Azərbaycan dilində söz vurğusu adətən son hecaya düşür (qələ́m, müəllím).
- 2Cəm (-lar/-lər) və hal şəkilçiləri vurğunu öz üzərinə çəkir — vurğu sözün sonuna keçir (kitáb → kitablár).
- 3İnkar şəkilçisi -ma/-mə və -ca/-cə şəkilçisi vurğu qəbul etmir; vurğu onlardan əvvəlki hecada qalır (gə́lmə, yaxşı́ca → yax-şı vurğulu).
- 4Vurğunun yeri sözün mənasını dəyişə bilər (omoqraflar): álma — almá, gə́lin — gəlín.
- 5Cümlədə danışanın xüsusi vurğuladığı sözə düşən vurğu məntiqi vurğu adlanır və cümlənin mənasına təsir edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir