Söz və adların yazılışı
Mürəkkəb sözlər və hal şəkilçili sözlər.
Orfoqrafiya sözlərin düzgün yazılışını, orfoepiya isə düzgün deyilişini öyrədir; bəzi sözlərdə deyiliş yazılışdan fərqlənir. Mürəkkəb sözlərin bir qismi bitişik yazılır: gündoğan, beşillik, günəbaxan. Bir qismi defislə (-) yazılır: tək-tək, az-az, ağ-qara kimi təkrar olunan və ya yaxın mənalı sözlər, eləcə də qoşa sözlər. Bir qismi isə ayrı yazılır: dəmir yol kimi bəzi söz birləşmələri və xüsusi adlardan ibarət mürəkkəb adlar (Şərqi Avropa, Böyük Britaniya). Hal şəkilçisi qəbul etmiş sözlərdə çox vaxt deyiliş yazılışdan fərqlənir: «kitabı» sözü yazıda belə yazılsa da, deyilişdə incələşmə baş verir; «ağacın» yazılır, lakin samitlər deyilişdə dəyişə bilir. Beləliklə, yazıda biz orfoqrafiya lüğətinin tələbinə əməl edirik, deyilişdə isə orfoepiya normalarına.
Məsələn: «o(v)çu» kimi sözlərdə bəzi səslər deyilişdə düşür, amma yazıda saxlanılır.
Əsas terminlər
| Qayda | Nümunə |
|---|---|
| Mənaca qaynayıb-qarışan mürəkkəb söz bitişik yazılır | gündoğan, günəbaxan, beşillik |
| Təkrar olunan və ya qoşa sözlər defislə yazılır | tək-tək, az-az, ağ-qara |
| Bəzi söz birləşmələri ayrı yazılır | dəmir yol, ana dili |
| Xüsusi adlardan ibarət mürəkkəb adlar ayrı yazılır, hər iki söz böyük hərflə | Şərqi Avropa, Böyük Britaniya |
| Söz | Fərq |
|---|---|
| kitab | Deyiliş yazılışla əsasən üst-üstə düşür |
| qələm | Yazılışı ilə deyilişi tam üst-üstə düşür |
| ailə | Deyilişdə «ayilə» kimi səslənir, yazılışdan fərqlənir |
| kitabı | Yazıda kök «kitab» saxlanılır, deyilişdə də «kitabı» |
- 1Söz növü: «günəbaxan» mürəkkəb sözdür, hissələri mənaca qaynayıb-qarışmışdır.
- 2Qayda: Mənaca qaynayıb-qarışmış mürəkkəb söz bitişik yazılır, ayrı və ya defislə yox.
- 3Nəticə: Düzgün forma «günəbaxan»dır; «günə baxan» və «günə-baxan» yanlışdır.
- 1Kök: Kök «kitab» qalın saitlidir və samitlə bitir.
- 2Şəkilçi: Ahəng qanununa görə qalın saitli -ın şəkilçisi qoşulur; samitlə bitən sözə bitişdirici «n» qoyulmur.
- 3Nəticə: Yazıda kök «kitab» saxlanılır: «kitabın». Deyilişdə «p» eşidilsə də, yazıda «b» qalır.
Mürəkkəb sözü ayrı yazmaq səhvdir: «günə baxan», «beş illik», «gün doğan» yanlışdır — bunlar bitişik yazılır: günəbaxan, beşillik, gündoğan.
Təkrar və qoşa sözlərin arasına defis qoyulur; bitişik, ayrı, vergül və ya nöqtə yanlışdır: «təktək», «tək tək», «tək,tək» yox — düzgünü «tək-tək»dir.
«dəmir yol» kimi birləşmələr ayrı yazılır; «dəmiryol» (bitişik) və «dəmir-yol» (defislə) səhvdir.
Hal şəkilçili sözdə yazıda kök saxlanılır: deyilişdə fərqli səs eşidilsə də «kitapın» yox «kitabın», «sösdən» yox «sözdən» yazılır.
Qaydalar
- 1Mürəkkəb sözlər mənaca qaynayıb-qarışdıqda bitişik yazılır: gündoğan, günəbaxan, beşillik.
- 2Təkrar olunan və ya qoşa sözlər defislə yazılır: tək-tək, az-az, ağ-qara, gah-gah.
- 3Bəzi mürəkkəb adlar və söz birləşmələri ayrı yazılır: dəmir yol, Böyük Britaniya, Şərqi Avropa.
- 4Hal şəkilçili sözlərdə deyiliş yazılışdan fərqlənə bilər; yazıda orfoqrafiya, deyilişdə orfoepiya əsas götürülür.
- 5Düzgün yazılış üçün orfoqrafiya lüğətinə əsaslanmaq lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir