Xəbər, həmcins üzvlər və cümlə növləri
Feili/ismi xəbər, həmcins üzvlər, məqsədə görə cümlələr.
Cümlədə işin görüləni və ya əşya haqqında deyilən fikri bildirən baş üzv xəbərdir; o, feildən düzəlirsə feili xəbər (Uşaq oxuyur), ad — isim, sifət, say və s. — ilə ifadə olunursa ismi xəbər (Hava soyuqdur) adlanır. Cümlədə eyni suala cavab verən, eyni üzv olan və bir-biri ilə sadalama yolu ilə bağlanan sözlərə həmcins üzvlər deyilir; məsələn, «Bağda alma, armud və heyva ağacları var» cümləsində «alma, armud, heyva» həmcins üzvlərdir. Həmcins üzvlər arasında bağlayıcı olmayanda onların arasına vergül qoyulur, sonuncudan əvvəl «və» bağlayıcısı işlənəndə isə həmin yerə vergül qoyulmur. Cümlələri məqsəd və intonasiyaya görə də növlərə ayırırıq: adi xəbər verən nəqli cümlə (Tələbə dərsə gəldi), bir şey soruşan sual cümləsi (Sən hara gedirsən?), əmr, xahiş və ya çağırış bildirən əmr cümləsi (Qapını bağla!) və güclü hissi — sevinc, təəccüb, kədəri — ifadə edən nida cümləsi (Necə gözəl bahardır!). Bu giriş mövzusunda biz yalnız bu dörd anlayışı öyrənirik.
Əsas terminlər
| Növ | Əlamət / Nümunə |
|---|---|
| Nəqli cümlə | Adi xəbər verir; sonunda nöqtə: «Tələbə dərsə gəldi.» |
| Sual cümləsi | Bir şey soruşur; sonunda sual işarəsi (?): «Sən hara gedirsən?» |
| Əmr cümləsi | Əmr, xahiş və ya çağırış bildirir; sonunda nida işarəsi (!): «Qapını bağla!» |
| Nida cümləsi | Güclü hiss bildirir; sonunda nida işarəsi (!): «Necə gözəl bahardır!» |
| Vəziyyət | Qayda / Nümunə |
|---|---|
| Bağlayıcısız sadalama | Üzvlər arasına vergül qoyulur: «O, oxudu, yazdı, oynadı.» |
| Sonuncudan əvvəl «və» işlənəndə | Həmin yerə vergül qoyulmur: «Mağazadan çörək, süd və yağ aldım.» |
- 1Cümlə: «Bayıra çıxma!»
- 2Məqsədi yoxla: Cümlə xəbər vermir, soruşmur — qadağan, yəni əmr bildirir.
- 3Durğu işarəsi: Sonunda nida işarəsi (!) qoyulub.
- 4Nəticə: Bu, əmr cümləsidir.
- 1Cümlə: «Mağazadan çörək süd və yağ aldım.»
- 2Həmcins üzvləri tap: «çörək, süd, yağ» eyni suala cavab verir və sadalanır — həmcins üzvlərdir.
- 3Vergülü qoy: «çörək» ilə «süd» arasında bağlayıcı yoxdur, ora vergül qoyulur; sonuncudan əvvəl «və» olduğu üçün ora vergül qoyulmur.
- 4Nəticə: «Mağazadan çörək, süd və yağ aldım.»
İsmi xəbəri feili xəbərlə qarışdırma: feili xəbər feildən («oxuyur»), ismi xəbər isə addan — isim, sifət, say — düzəlir («soyuqdur», «həkimdir»).
«Və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur. «Çörək, süd, və yağ» yanlışdır; düzgünü «çörək, süd və yağ»dır.
«Və» bağlayıcı olduğu üçün özü həmcins üzv deyil; həmcins üzvləri sayarkən onu sadalanan sözlərə qatma.
«Necə də...!» tipli cümlədə heç nə soruşulmur, heyranlıq bildirilir; sonunda nida işarəsi var, ona görə bu, sual deyil, nida cümləsidir.
Qaydalar
- 1Xəbər feildən düzəlirsə feili xəbər (gəlir, oxudu), addan (isim, sifət, say) düzəlirsə ismi xəbər (tələbədir, gözəldir) adlanır.
- 2Eyni suala cavab verən, eyni üzv olan və sadalanan sözlər həmcins üzvlərdir.
- 3Bağlayıcısız sadalanan həmcins üzvlər arasına vergül qoyulur; sonuncudan əvvəl «və» işlənəndə oraya vergül qoyulmur.
- 4Məqsəd və intonasiyaya görə cümlələr nəqli, sual, əmr və nida cümlələrinə bölünür.
- 5Nəqli cümlədə nöqtə, sual cümləsində sual işarəsi (?), əmr və nida cümlələrində nida işarəsi (!) qoyulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir