Qədim yazı materialları

Mətn Azərbaycanda və başqa ölkələrdə işlənmiş qədim yazı materiallarını daş və gildən başlayaraq papirus, perqament və ipək ardıcıllığında təqdim edir. Qədim türklərin Orxon-Yenisey əlifbası ilə iri daşlar üzərində yazılar həkk etdiyi, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində mixi və alban yazılı daş və gil lövhələr tapıldığı bildirilir. Orta əsr memar və rəssamlarının saray, məscid və məqbərələrdə daş lövhələr üzərində yazı həkk etməsi daşın həm məlumat, həm də memarlıq mühitində işlədildiyini göstərir.

Papirus Nil deltasında bitən yabanı bataqlıq bitkisindən hazırlanırdı. Misirlilər bitkini emal edir, alınan uzun lentləri bürmələyib lülə şəklinə salırdılar. Mətn papirusun Misir, Yunanıstan və Romada uzun müddət əsas yazı materialı olduğunu, alim və şairlərin əsərlərinin papirus kitablar vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürüldüyünü bildirir. Nizaminin “Lülələnmiş kağıza diz üstə inci axar” misrası da mətndə papirusla əlaqələndirilir: lülələnmə materialın bükülüb saxlanma formasını xatırladır.

Qədim mənbələrə əsaslanan hissədə İsgəndəriyyə və Perqam kitabxanalarının rəqabətindən danışılır. Mətnə görə papirus ixracının dayandırılması Perqamda dəri emalı ilə yeni yazı materialı hazırlamaq ehtiyacını gücləndirir. Perqament sözü Perqam şəhərinin adından götürülüb və yazı üçün hazırlanmış heyvan dərisini bildirir. Dəridən perqament düzəltmək papirusdan baha, çətin və vaxt aparan idi, lakin dəri daha uzunömürlü olduğuna görə kağız ixtira edildikdən sonra da kitabçılıqda, xüsusən cildləmədə işlədilirdi.

İpək yolu Azərbaycandan keçdiyi üçün ipək parça xəttatların istifadə etdiyi yazı materiallarından birinə çevrilmişdi. Müəllif və xəttatlar ipək səhifələri yazdıqdan sonra onları üst-üstə yığıb cildçiyə verirdilər. Nizaminin “...Yazırdı ipəyə qara müşk ilə” və “...İpək üzərində yazmaqdan katiblər yorğun düşdülər” misraları ipək üzərində tuşla yazının yayılmasına mətn daxilində dəlil kimi verilir. “Xəttatlar ağ ipək üzərində yazmağı daha çox xoşlayırdılar” cümləsi ağ ipəyin xəttatlar arasında seçilən yazı materialı olduğunu əlavə dəlillə göstərir.

Söz ehtiyatındakı tuş yazı və rəsm üçün işlədilən qara boya-mayedir; müşk isə misralarda qara yazı maddəsi mənasında işlənir. Süslənmək bəzənmək, gözəlləşdirilmək mənası verir. “...Müşk ilə süslənmiş ipək məktubu üç yerindən öpüb açdı” misrasında ipək üzərində qara və bəzəkli yazı təsvir olunur. Sözü izah edərkən onun məhz bu cümlədə gördüyü işi əsas götürmək lazımdır.

Dil qaydaları mürəkkəb bağlayıcıları iki yazılış qrupuna ayırır. Hərgah, halbuki, habelə və nəinki bitişik; ya da, gah da, gah da ki, belə ki, ona görə ki və buna görə də ayrı yazılır. Orfoqrafik tapşırıqda 'ona görədə' → ona görə də, 'halbu ki' → halbuki, 'hər gah' → hərgah, 'həmdə' → həm də, 'ona görəki' → ona görə ki, 'hərçəndki' → hərçənd ki şəklində düzəldilir. Bu formaların yazılışını yoxlamaq üçün bağlayıcının neçə sözlə qurulduğunu deyil, dərslikdəki normativ formasını yadda saxlamaq lazımdır.

Nə ... nə də inkarlıq bağlayıcısı işlənən cümlənin xəbəri təsdiq formasında olur: “Nə külək, nə də çovğun onun qarşısını ala bildi.” İnkar mənasını bağlayıcının özü yaratdığı üçün xəbər ala bilmədi şəklində yenidən inkara salınmır. Təkrar bağlayıcılı boşluqlarda məna əlaqəsi də vacibdir: həm ... həm iki üzvü birlikdə verir, nəinki ... habelə ikinci nəticəni əlavə edib gücləndirir, gah ... gah hərəkətlərin növbələşməsini, nə ... nə də hər iki imkanın yoxluğunu, ya ... ya da isə alternativi bildirir.