Yazı - piktoqramdan hərflərə

Yazının yaranması bilik və təcrübəni gələcək nəsillərə ötürmək ehtiyacı ilə əlaqələndirilir. Çox qədimdə fikir və duyğular rəsmlərlə ifadə olunurdu. Məzmunun rəsm və ya rəsm ardıcıllığı ilə verilməsi piktoqrafiya, bu rəsmlərin hər biri isə piktoqram adlanır. Mətn Qobustan və Gəmiqaya rəsmlərini Azərbaycandakı məşhur nümunələr kimi göstərir. Piktoqramlar xalqın adət-ənənəsi, məşğuliyyəti və inancları barədə məlumat çatdırırdı. Gəmiqayada günəş təsvirlərinin çoxluğu Günəşlə bağlı inancların geniş yayılması nəticəsinə bağlanır.

Heroqlif və mixi yazı piktoqramla müqayisədə fikri daha dəqiq ifadə etməyə imkan verirdi. Misir yazısında bəzi heroqliflər bütöv sözü və anlayışı, bəziləri səsi bildirirdi; çoxsaylı işarələri mənimsəmək vaxt tələb etdiyi üçün oxumaq və yazmaq xüsusi peşə sayılırdı. Mixi yazı gil lövhəciklər üzərində mismarla çəkilən cızıqlardan qurulur, lövhələr günəşdə qurudulurdu. Hər işarə bütöv söz və ya ayrıca heca göstərə bilirdi. Bu sistemlərdə işarənin gördüyü iş eyni deyil: biri təsviri, biri söz və ya səsi, digəri söz və ya hecanı çatdırır.

Mətndə hərflərin ayrı-ayrı səsləri ifadə etdiyi müasir yazı sistemi fonoqrafik yazı adlandırılır. Finikiya tacirlərinin şifahi borc və nisyə sövdələşmələri tez-tez pozulur, mövcud yazı sistemləri isə müqavilə şərtlərini dəqiq yazmağa imkan vermirdi. Mətn əlifbanın yaranmasını bu dəqiq qeyd ehtiyacı ilə bağlayır. Finikiya əlifbası 22 samit səsini işarə edən hərflərdən ibarət idi və əvvəlki çoxişarəli sistemlərə nisbətən daha tez və asan mənimsənilirdi. Burada az sayda səs işarəsi ticarət razılaşmasını daha rahat qeyd etmək arqumentinə xidmət edir.

Söz ehtiyatı yazının tarixi haqqında danışmaq üçün altı anlayış verir. Sivilizasiya cəmiyyətin mədəni və mənəvi dəyərlərə əsaslanan tarixi inkişaf mərhələsidir. Piktoqrafiya məlumatın rəsmlə verilməsidir. Mifologiya həyatın yaranışı və təbiət hadisələri ilə bağlı inancları əks etdirən əsatirlər toplusudur. Sarkofaq müəyyən memarlıq üslubu və bədii tərtibatı olan qəbir, tabut və ya kiçik sərdabədir. Mixi gil və ya daş üzərində mıxşəkilli cızıqlarla yazı üsuludur. Fonoqrafik yazıda hər danışıq səsi hərf və ya hərflərlə işarə olunur.

Dil qaydaları bölməsi vergülü bağlayıcının adına görə mexaniki qoymağı deyil, onun cümlədəki yerinə və qurduğu əlaqəyə baxmağı öyrədir. Bir çox bağlayıcıdan əvvəl vergül qoyulur: “Göy guruldadı, amma yağış yağmadı” və “Mən dözürdüm, çünki gələcəyinə inanırdım.” Ayrı işlənən ki və belə ki bağlayıcılarından sonra vergül gəlir: “Mən istədim ki, öz istədiyim sənəti seçim.” Uzun, ki ilə bitən bağlayıcılarda həmin vergül qaydası sözün dərhal arxasına köçürülmür: “İndi ki belə oldu, gərək biz də yeni şəraitə uyğunlaşaq” cümləsində vergül bütün birinci hissədən sonra qoyulur.

Təkrar bağlayıcılarda vergül tam cümlənin quruluşuna görə işlənir. “İfadə yazmaq həm dinləmə, həm də yazı bacarığını inkişaf etdirir” cümləsində ikinci həm də-dən əvvəl vergül var. “İnsanın ən böyük dostu da, ən böyük düşməni də onun təxəyyülüdür” cümləsində isə birinci təkrar da-dan sonra vergül gəlir. “Elmin tərəqqisi alimlərin kəşfləri və ixtiraları ilə müəyyən olunur” cümləsində sadə və bağlayıcısının nə əvvəlində, nə də sonrasında vergül qoyulur. “Hərçənd mənimlə yaxın dostdur, bəzən fikirlərimiz üst-üstə düşmür” nümunəsində vergül bağlayıcının iştirak etdiyi birinci cümlə hissəsinin sonunda gəlir.