Qayıqda dörd nəfər
Ekstremal vəziyyətdə xarakterin açılması, kontekstual leksika və icbar növdə semantik rollar
Hekayənin əvvəlində sonuncu gəmiyə gecikən dörd sərnişin — sarışın qadın, qəssab, professor və gənc — eyni qayıqda olsalar da, hərəsi öz dünyasına qapanıb. Kapitan və köməkçi isə qayığın heyətidir; başlıq yalnız dörd sərnişini sayır. Yanğın qorxusu bu adamların özləri haqqında yaratdıqları görünüşlə davranışları arasındakı fərqi üzə çıxarır. Gənc az da olsa üzə bildiyini gizlədir, professor səhər söylədiyi cəsarətli fikirlərə zidd olaraq yeganə xilasedici həlqəni tutur, qəssab təhlükə sovuşduqca üç qurbanlıq vədini azaldır. Qadın təhlükə zamanı köməkçidən yapışır, sahildə isə onun əlini qəbul etmir.
Mətnin dairəvi quruluşu da mənanı gücləndirir. Əvvəldə zəif lampanın işığında öz düşüncələrinə dalmış dörd nəfər, yanğın söndükdən sonra yenə “öz dünyasına qapanmış dörd adam” kimi görünür. Qorxu onları qısa müddətə bir araya gətirsə də, təhlükə keçəndə əvvəlki məsafə və özünü düşünmə geri qayıdır. “kayut” qayıqdakı qapalı otağı, “həlqə” suda qalmağa kömək edən dairəvi xilasedici vasitəni, “həngamə” qarışıqlıq və təlaşlı vəziyyəti, “əcaib” isə qəribə görünəni bildirir.
İcbar növdə bir subyekt hərəkəti başqasına gördürür. Qayda qutusuna görə obyektlə yanaşı ən azı iki subyekt olur: hərəkətə yönəldən I subyekt və işi bilavasitə görən II subyekt. “Qoca (I subyekt) nəvəsindən gələn məktubu (obyekt) qızına (II subyekt) oxutdu.” cümləsində qoca yönəldən, məktub obyekt, qızı oxuyan birbaşa icraçıdır. İcbar növ -dır⁴ və -t şəkilçiləri ilə düzəlir. Bəzən II subyekt deyilməsə də, gördürmə mənası qalır: “Müəllim bu gün inşa yazdırdı.” cümləsində müəllim yönəldəndir, inşanı yazan isə göstərilmir. Şəkilçiyə bənzərlik təkbaşına kifayət etmir; iki subyektin semantik rolu yoxlanmalıdır.
Əsas terminlər
| Obraz | Təhlükə zamanı | Təhlükədən sonra |
|---|---|---|
| Gənc | Üzə bilmədiyini deyir, halbuki yarım saat suda qala bilir | Yenə tənbəki çəkir, qadına baxmır |
| Professor | Yeganə xilasedici həlqəni boynuna keçirir | Təmkin çağırışı etmək istəyir, amma həlqə hələ boynundadır |
| Qəssab | Üç qurban kəsdirəcəyinə söz verir | Vədi ikiyə, sonra birə endirir və bayrama saxlayır |
| Qadın | Köməkçidən onu tək qoymamağı istəyir | Köməkçinin əlini tutmamaq üçün özü sahilə atılır |
| Cümlə | I subyekt | Obyekt | II subyekt |
|---|---|---|---|
| “Qoca (I subyekt) nəvəsindən gələn məktubu (obyekt) qızına (II subyekt) oxutdu.” | Qoca | məktubu | qızına |
| “Dünən Tahir əmi bağda ustalara quyu qazdırdı.” | Tahir əmi | quyu | ustalara |
| “Babam aşığa “Yanıq Kərəmi” havasını çaldırdı.” | Babam | “Yanıq Kərəmi” havasını | aşığa |
| “Fermerlər torpağı fəhlələrə şumlatdılar.” | Fermerlər | torpağı | fəhlələrə |
| “Müəllim bu gün inşa yazdırdı.” | Müəllim | inşa | göstərilməyib |
- 1Cümlə: «“Azərbaycan” şeirini müəllim bizə dünən oxutdurdu.»
- 2Yönəldən: Müəllim — I subyekt.
- 3Birbaşa icraçı: bizə — şeiri oxuyan II subyekt.
- 4Obyekt: “Azərbaycan” şeirini — oxuma hərəkətinin obyekti.
- 1Cümlə: “Müəllim bu gün inşa yazdırdı.”
- 2Məlum rol: Müəllim işi gördürən I subyektdir; inşa obyektdir.
- 3Gizli rol: İnşanı bilavasitə yazan şagird və ya şagirdlər cümlədə adlandırılmır; yalnız II subyektin gizli olduğu nəticəsi çıxır.
Dörd nəfər sərnişinlərdir. Kapitan və köməkçi də qayıqdadır, lakin başlıqdakı sərnişin sayına daxil deyil.
“Bu gün uşaqlar bayram tonqalı yandırdılar.” cümləsində -dır görünür, amma ayrıca birbaşa icraçı yoxdur; uşaqlar işi özləri görür. Buna görə semantik rolları yoxlamadan icbar demə.
Təhkiyəçi obrazların xarakterini birbaşa adlandırmır; xilasedici həlqə, döşəkçə və azaldılan qurban vədi kimi detalları təhlükədən əvvəlki sözlərlə və sonrakı davranışla müqayisə et.
Kapitan hiddətlə danışsa da, mətndə onun səsinin sərnişinlərə inam verdiyi göstərilir.
Qaydalar
- 1Başlıqdakı dörd nəfəri sərnişinlər kimi müəyyən et; kapitanla köməkçini həmin saya qatma.
- 2Obrazı qiymətləndirərkən təhlükə zamanı dediyi sözlə təhlükə keçəndən sonrakı davranışı müqayisə et.
- 3Kontekstual sözün mənasını yaxınlıqdakı əşya, hərəkət və nəticədən çıxar.
- 4İcbar növdə I subyekt hərəkəti yönəldir, II subyekt hərəkəti bilavasitə icra edir.
- 5İcbar cümləsində obyekt hərəkətin üzərində icra olunduğu varlıq və ya əşyadır.
- 6İcbar növ -dır⁴ və -t şəkilçiləri ilə düzəlir.
- 7II subyekt cümlədə deyilməyə bilər; bu halda onu uydurma, yalnız gizli olduğunu göstər.
- 8Feildə -dır/-t görünməsi kifayət deyil: yönəldənlə birbaşa icraçı arasında iki subyektli münasibət olmalıdır.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir