Səhv düşəndə yerimiz
Şeirdə yer və uyğunluq ideyası, kontekstual leksika, qayıdış növ feillərin mənaca müəyyənləşdirilməsi
Qabilin şeirində hər bənd uyğun olmayan yerdə qalmağın nəticəsini başqa bir mənzərə ilə göstərir. Duman dağı dolananda gözəl və möhtəşəm bir mənzərə — “qiyamət” yaradır, yola sallananda isə maneəyə və “müsibət”ə çevrilir. Ümman üçün olan gəmi çayda üzə bilmir, çay gəmisi böyük dalğaya dözmür. Yağışa ehtiyacı olan Muğanla şairin yağışı gərəksiz saydığı Talış qarşılaşdırılır; tarın bir pərdəsi yerindən dəyişəndə isə ahəng pozulur. Bu nümunələr hər dəfə “Səhv düşəndə yerimiz” misrası ilə insan həyatına bağlanır: bacarıq, ehtiyac və mövqe uyğun gəlməyəndə insan da faydasını göstərə bilmir.
Söz ehtiyatı tapşırığında sözlərin lüğəvi mənasını sadəcə əzbərləmək kifayət etmir. “Ümman” böyük dəniz və ya okeandır. “Tarın pərdələri” birləşməsində “pərdə” musiqi alətində səs yüksəkliyini müəyyənləşdirən hissədir. Gəminin çayda “oturması” onun hərəkətsiz qalması, üzə bilməməsidir. “Qiyamət olar” dağı dolanan dumanın yaratdığı gözəl, möhtəşəm mənzərəni bildirir. “Xaric vurarsan” tarın ahəngdən kənar səslənməsini birbaşa musiqi mənasında ifadə edir; “Xaric səslənirik biz” isə bu uyğunsuzluğu insanlara köçürərək sözü məcazi işlədir.
Qayıdış növ feil -ıl⁴ və -ın⁴ (-n) şəkilçiləri ilə düzələ bilər. Əsas əlamət şəkilçinin görünüşü deyil: subyekt hərəkəti öz üzərində icra edir və mənaca həm subyekt, həm də obyekt olur. Məsələn, “Fidan bəzəndi.” cümləsində bəzənən də, hərəkətin nəticəsini öz üzərində daşıyan da Fidandır. Lakin eyni şəkilçilər başqa növlərdə də görünə bildiyindən cümlənin mənası yoxlanmalıdır. “Duman çəkildi.” qaydada qayıdış nümunəsi kimi verilir, “Novruz rəsmi dövlət bayramı kimi qeyd olunur.” cümləsində isə Novruzu qeyd edən şəxs göstərilmir. Buna görə feilin növünü yalnız şəkilçiyə baxaraq seçmək olmaz.
Əsas terminlər
| Mənzərə | Nəticə | Ümumi fikirlə əlaqə |
|---|---|---|
| Dumanın yola sallanması | Yolda müsibət yaranır | Uyğun yerdən çıxan hadisə maneəyə çevrilir |
| Ümman gəmisinin çayda qalması | Gəmi oturur, üzmür | İmkan mühitə uyğun olmayanda işə yaramır |
| Çay gəmisinin böyük dalğaya çıxması | Gəmi dalğaya dözmür | Mühit imkanın həddini aşır |
| Yağışın Muğan əvəzinə Talışa tökülməsi | Ehtiyacla paylanma uyğun gəlmir | Fayda lazım olan yerə çatmır |
| Tarın bir pərdəsinin yerini dəyişmək | Tar xaric səslənir | Bir hissənin səhv yeri bütöv ahəngi pozur |
Bəndlərdəki müxtəlif mənzərələr eyni nəticəyə — yer ilə xüsusiyyət uyğun gəlməyəndə faydanın azalmasına — gətirir.
| Cümlə | Məna əlaqəsi | Nəticə |
|---|---|---|
| “Fidan bəzəndi.” | Fidan özünü bəzədi; nəticə onun öz üzərindədir | Qayıdış növ |
| “Onun ürəyi döyünür.” | Ürəyin döyünmə hərəkəti subyektin özündə baş verir | Qayıdış növ |
| “Duman çəkildi.” | Qayda qutusunda dumanın özünün çəkilməsi kimi verilir | Qayıdış növ |
| “Novruz rəsmi dövlət bayramı kimi qeyd olunur.” | Novruzu qeyd edən göstərilmir; Novruz hərəkətə məruz qalır | Məchul növ |
| “Burada səhvə yol verilib.” | Hərəkəti edən göstərilmir və cümlənin qrammatik subyekti yoxdur | Şəxssiz növ |
- 1Məna: “Çiçəklər yuxudan oyanıb bəzə...di.” cümləsində çiçəklər hərəkətin nəticəsini öz üzərində daşıyır.
- 2Şəkilçi: bəzə + n + di → bəzəndi
- 3Yoxlama: Subyekt çiçəklərdir; bəzənən də çiçəklərin özüdür. Deməli, feil qayıdış növdədir.
- 1Birinci cümlə: “Duman çəkildi.” qayda qutusunda qayıdış nümunəsidir: hərəkət dumanın özündə baş verir.
- 2İkinci cümlə: “Novruz rəsmi dövlət bayramı kimi qeyd olunur.” cümləsində bayramı qeyd edən insanlar adlandırılmır.
- 3Nəticə: Forma oxşarlığına görə deyil, subyektin hərəkətdəki roluna görə qərar veririk.
-ıl⁴ və -ın⁴ (-n) şəkilçilərini görən kimi qayıdış növ seçmə. Hərəkəti kimin icra etdiyini və nəticənin kimin üzərində qaldığını yoxla.
Mənbədə “Su duruldu.” cümləsi iki mümkün cavabla müzakirəyə verilir. Bu nümunə sözün quruluşu ilə yanaşı, onun cümlədəki leksik mənasını da araşdırmağı tələb edir.
“Pərdə”, “oturmaq” və “xaric” sözlərinin gündəlik ilk mənasını avtomatik seçmə; şeirdəki tar və gəmi konteksti düzgün mənanı müəyyənləşdirir.
Qaydalar
- 1Şeirin əsas fikrini müəyyənləşdirərkən hər bənddəki konkret uyğunsuzluğu təkrarlanan son misra ilə əlaqələndir.
- 2Kontekstual mənanı seçərkən sözün yaxınlığındakı hərəkət və nəticəyə bax: “oturar, üzməz” gəminin hərəkətsiz qalmasını bildirir.
- 3“Tarın pərdəsi” ifadəsində pərdə səhnə örtüyü deyil, musiqi alətində səsi müəyyənləşdirən hissədir.
- 4“Xaric vurarsan” tarın səhv, ahəngdən kənar səslənməsini birbaşa bildirir; “Xaric səslənirik biz” həmin musiqi uyğunsuzluğunu insanlara məcazi şəkildə köçürür.
- 5Qayıdış növ feillər -ıl⁴ və -ın⁴ (-n) şəkilçiləri ilə düzələ bilər.
- 6Qayıdış növdə subyekt hərəkəti öz üzərində icra edir; buna görə subyekt mənaca həm də obyekt olur.
- 7Feilin növünü təkcə şəkilçiyə görə müəyyənləşdirmə; cümlədə hərəkəti edənlə hərəkətə məruz qalanın münasibətini yoxla.
- 8Məchul növdə qrammatik subyekt hərəkəti icra etmir, hərəkətə məruz qalır; icraçı göstərilə də bilər, göstərilməyə də bilər. Şəxssiz cümlədə isə qrammatik subyekt olmur.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir