az7-1.3· Fəsil 1: Sözün quruluşu və morfologiyaya giriş· ~12 dəq

Sadə və mürəkkəb sözlər

Sözün quruluşca növləri.

Sözlər quruluşca üç növə bölünür: sadə, düzəltmə və mürəkkəb sözlər. Sadə söz yalnız kökdən ibarət olur və onu daha kiçik mənalı hissələrə bölmək olmur (məsələn: ev, daş, su, yol). Düzəltmə söz kökə sözdüzəldici şəkilçi artırmaqla yaranır; burada söz kök və şəkilçi olmaqla iki hissəyə ayrılır (məsələn: «üzüm-çü», «iş-çi», «duz-lu», «kitab-xana»). Mürəkkəb söz iki və daha çox kökün, yəni müstəqil sözün birləşməsindən əmələ gəlir (məsələn: günəbaxan, dəvəquşu, ata-baba, beşillik). Mürəkkəb sözlərin yazılışı üç cür olur: bəziləri bitişik yazılır (günəbaxan, dəvəquşu, boyunbağı), bəziləri defislə yazılır (ata-baba, ay-ulduz, qab-qacaq), bəziləri isə ayrı yazılır (Şərqi Avropa, Dağlıq Qarabağ). Tərkibləri təkrar olunan və ya yaxınmənalı sözlərdən qurulmuş mürəkkəb sözlər çox vaxt defislə yazılır. Sözün quruluşunu düzgün təyin etmək üçün onu kökə və şəkilçiyə ayırmaq, mürəkkəb sözdə isə neçə müstəqil kökün olduğunu müəyyənləşdirmək lazımdır.

Əsas terminlər

Sadə söz — Yalnız kökdən ibarət olan, daha kiçik mənalı hissələrə bölünməyən söz: «ev», «daş», «su», «yol».
Düzəltmə söz — Kökə sözdüzəldici (leksik) şəkilçi artırmaqla yaranan və kök ilə şəkilçi olmaqla iki hissəyə ayrılan söz: «iş-çi», «duz-lu», «kitab-xana».
Mürəkkəb söz — İki və daha çox kökün, yəni müstəqil sözün birləşməsindən əmələ gələn söz: «günəbaxan», «dəvəquşu», «ata-baba».
Kök — Sözün mənalı, daha kiçik hissələrə bölünməyən əsas hissəsi; «işçi» sözündə kök «iş»-dir.
Şəkilçi — Kökə artırılan mənalı hissə; sözdüzəldici şəkilçi düzəltmə söz yaradır: «-çi», «-lu», «-lıq», «-dan».
Sözdüzəldici şəkilçi — Kökə qoşularaq yeni söz düzəldən şəkilçi: «iş-çi», «duz-lu», «dağ-lıq», «qələm-dan».
Söz növüQuruluşuNümunə
Sadə sözYalnız bir kökev, daş, su, yol
Düzəltmə sözKök + sözdüzəldici şəkilçiişçi, duzlu, kitabxana
Mürəkkəb sözİki və daha çox kök (müstəqil söz)günəbaxan, dəvəquşu, ata-baba
YazılışQaydaNümunə
BitişikMüstəqil iki tərəfli mürəkkəb sözlərdə «-» qoyulmurgünəbaxan, dəvəquşu, boyunbağı
DefisləTəkrar və ya yaxınmənalı tərkibli mürəkkəb sözlərata-baba, ay-ulduz, qab-qacaq
AyrıBəzi mürəkkəb sözlər ayrı yazılırŞərqi Avropa, Dağlıq Qarabağ
✎Sözləri quruluşa görə təsnif etmə: su, sulu, suaşıran
  1. 1sadə: «su» yalnız kökdən ibarətdir, mənalı hissələrə bölünmür — sadə sözdür.
  2. 2düzəltmə: «su-lu» kökə «-lu» sözdüzəldici şəkilçisi artırılmaqla yaranıb — düzəltmə sözdür.
  3. 3mürəkkəb: «suaşıran» «su» və «aşıran» köklərinin birləşməsidir — mürəkkəb sözdür.
✎«beşillik» sözünün quruluşunu təyin etmə
  1. 1kökləri ayır: Sözdə «beş» və «il» olmaqla iki müstəqil kök var.
  2. 2şəkilçini tap: Köklərə «-lik» sözdüzəldici şəkilçisi artırılıb.
  3. 3nəticə: İki kök + şəkilçi olduğu üçün söz həm mürəkkəb, həm də düzəltmə əlamətini daşıyır.
🚫Tez-tez səhv

Düzəltmə sözü mürəkkəb söz sanma. «kitabxana» sözündə «-xana» müstəqil kök yox, sözdüzəldici şəkilçidir, ona görə söz mürəkkəb deyil, düzəltmədir.

⚠️Diqqət

Düzəltmə sözü sadə sözlə qarışdırma. «dağlıq» sözündə «-lıq» şəkilçisi var, ona görə o sadə deyil, düzəltmədir; «dağ» isə sadə sözdür.

🚫Tez-tez səhv

Bütün mürəkkəb sözlərin defislə yazıldığını düşünmə. «günəbaxan», «dəvəquşu», «boyunbağı» kimi müstəqil iki tərəfli mürəkkəb sözlər bitişik yazılır, «-» qoyulmur.

💡Qeyd

Təkrar və ya yaxınmənalı tərkibli mürəkkəb sözlər defislə yazılır: «ata-baba», «ay-ulduz», «qab-qacaq».

Qaydalar

  1. 1Sadə söz yalnız kökdən ibarətdir və mənalı hissələrə bölünmür (ev, daş, su).
  2. 2Düzəltmə söz kök + sözdüzəldici şəkilçidən əmələ gəlir (iş-çi, duz-lu, kitab-xana).
  3. 3Mürəkkəb söz iki və daha çox kökün (müstəqil sözün) birləşməsindən yaranır (günəbaxan, ata-baba).
  4. 4Bir çox mürəkkəb söz bitişik (günəbaxan, dəvəquşu), bəziləri defislə (ata-baba, ay-ulduz) yazılır.
  5. 5Təkrar və ya yaxınmənalı sözlərdən qurulmuş mürəkkəb sözlər adətən defislə yazılır (qab-qacaq, böyük-kiçik).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq