Feilin əmr və vacib şəkilləri
Əmr və vaciblik bildirən feillər.
Feilin əmr şəkli iş və hərəkətin görülməsinə dair əmr, xahiş, məsləhət və ya çağırış bildirir. Əmr şəkli bütün şəxslər üzrə işlənir, lakin xüsusi şəkilçisi yoxdur: I şəxsin təkində -ım/-im/-um/-üm (gedim, yazım), I şəxsin cəmində -aq/-ək (gedək, yazaq), II şəxsin təki feilin kök və ya əsasının özüdür (get, yaz), II şəxsin cəmində -ın/-in/-un/-ün (gedin, yazın), III şəxsdə isə -sın/-sin/-sun/-sün (getsin, yazsın) şəkilçiləri qoşulur. Feilin vacib şəkli isə işin mütləq, vacib olaraq görüləcəyini bildirir və -malı/-məli şəkilçisi ilə düzəlir (getməli, yazmalı), sonra şəxs şəkilçiləri əlavə olunur (getməliyəm, yazmalısan, gəlməlidir). Hər iki şəkil təsdiqdə və inkarda işlənə bilər: inkar əmr -ma/-mə ilə (getmə, yazma), inkar vacib isə -mamalı/-məməli ilə (getməməliyəm, yazmamalıdır) düzəlir. Beləliklə, əmr şəkli sərəncam və çağırış, vacib şəkli isə zərurət və borc mənası daşıyır.
Məsələn: «Dərslərini vaxtında oxu» əmr şəklidir, «Dərslərini vaxtında oxumalısan» isə vacib şəklidir.
Əsas terminlər
| Şəxs və kəmiyyət | Şəkilçi | Nümunə |
|---|---|---|
| I şəxs tək | -ım/-im/-um/-üm | gedim, yazım |
| I şəxs cəm | -aq/-ək | gedək, yazaq |
| II şəxs tək | kök və ya əsasın özü | get, yaz |
| II şəxs cəm | -ın/-in/-un/-ün | gedin, yazın |
| III şəxs | -sın/-sin/-sun/-sün | getsin, yazsın |
| Əlamət | Əmr şəkli | Vacib şəkli |
|---|---|---|
| Məna | əmr, xahiş, məsləhət, çağırış | zərurət, borc, mütləq görülməlilik |
| Əsas şəkilçi | xüsusi şəkilçisi yoxdur | -malı/-məli |
| Təsdiq nümunəsi | get, gedin | getməli, getməliyəm |
| İnkar şəkilçisi | -ma/-mə (getmə) | -mamalı/-məməli (getməməlidir) |
- 1Kökü ayır: Feilin kökü «söylə»dir.
- 2Vacib şəkilçisi: Kökə «-məli» şəkilçisini qoş: «söyləməli».
- 3Şəxs şəkilçisi: I şəxs təkin şəxs şəkilçisini əlavə et: «söyləməliyəm».
- 4Nəticə: Sıralama: kök + «-malı/-məli» + şəxs şəkilçisi = «söyləməliyəm».
- 1Şəkilçiyə bax: Sözdə «-sın» şəkilçisi var; «-malı/-məli» yoxdur, deməli vacib şəkli deyil.
- 2Şəkli müəyyən et: «-sın/-sin/-sun/-sün» əmr şəklinin III şəxs şəkilçisidir.
- 3Nəticə: «Yazsın» əmr şəklinin III şəxsindədir.
«Yazsın», «getsin» kimi «-sın/-sin/-sun/-sün» şəkilçili feilləri vacib şəkli sanma; bunlar əmr şəklinin III şəxsidir. Vacib şəklinin əlaməti yalnız «-malı/-məli»dir.
Əmr şəklinin II şəxs təkində feil kökün özü ilə üst-üstə düşür və əlavə şəkilçi almır: «get», «yaz», «oxu». Buraya şəkilçi axtarma.
Vacib şəkildə şəxs şəkilçisi «-malı/-məli»dən SONRA gəlir: «yazmalısan» düzgündür. Kökdən sonra dərhal şəxs şəkilçisi qoymaq səhvdir.
İnkarı qarışdırma: əmr şəklinin inkarı «-ma/-mə» ilədir («danışma»), vacib şəklinin inkarı isə «-mamalı/-məməli» ilədir («qalmamalıdır»).
Qaydalar
- 1Əmr şəkli əmr, xahiş və ya məsləhət bildirir; bütün şəxslərdə işlənir (gedim, gedək, get, gedin, getsin).
- 2II şəxsin təkində əmr şəkli feilin kökü ilə üst-üstə düşür və əlavə şəkilçi qəbul etmir: get, yaz, oxu.
- 3Vacib şəkli -malı/-məli şəkilçisi ilə düzəlir və işin vacibliyini, zərurətini bildirir: yazmalı, gəlməli.
- 4Vacib şəkildə -malı/-məli şəkilçisindən sonra şəxs şəkilçiləri gəlir: yazmalıyam, yazmalısan, yazmalıdır.
- 5İnkar əmr -ma/-mə ilə (getmə), inkar vacib isə -mamalı/-məməli ilə (getməməlidir) düzəlir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir