Feilin lazım və arzu şəkilləri
Lazımlıq və arzu bildirən feillər.
Feilin lazım şəkli işin görülməsinin zəruri, vacib olduğunu bildirir və feilin kökünə -ası²/-əsi² şəkilçisi əlavə edilməklə düzəlir: yazası, oxuyası, gələsi, gedəsi (məsələn: «Mən bu kitabı oxuyası oldum»). Lazım şəkli adətən «idi», «oldum» köməkçi sözləri ilə işlənir və bir işin görülməsinin zərurət olduğunu göstərir. Feilin arzu şəkli isə danışanın hər hansı işin yerinə yetirilməsini arzu etdiyini, istədiyini bildirir və feilin kökünə -a²/-ə² şəkilçisi qoşulur: yaza, oxuya, gələ, gedə (məsələn: «Kaş ki, o, vaxtında gələ»). Arzu şəkli çox vaxt «kaş», «kaş ki» sözləri ilə birlikdə işlədilir və dilək, niyyət çaları daşıyır. İki şəkil bir-birinə oxşasa da, mənaca fərqlənir: lazım şəkli vacibliyi, zərurəti; arzu şəkli isə diləyi, istəyi ifadə edir. Şəkilçilərə diqqət etmək lazımdır: lazım şəklində -ası/-əsi (iki hecalı), arzu şəklində -a/-ə (bir səs) işlənir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Lazım şəkli | Arzu şəkli |
|---|---|---|
| Şəkilçi | «-ası²/-əsi²» (iki hecalı) | «-a²/-ə²» (bir səsli) |
| Məna çaları | Zərurət, vaciblik | Dilək, istək |
| Köməkçi söz | «idi», «oldu(m)» | «kaş», «kaş ki» |
| Nümunə | «yazası», «gələsi» | «yaza», «gələ» |
| Əlamət | Lazım şəkli | Arzu şəkli |
|---|---|---|
| Qalın variant | «yazası», «oxuyası» | «yaza», «oxuya» |
| İncə variant | «gələsi», «gedəsi» | «gələ», «gedə» |
- 1Feili hissələrə ayır: Feilin kökü «get» (yumşalaraq «ged»), şəkilçi isə «-əsi»-dir: «ged + əsi».
- 2Şəkilçini tanı: «-əsi» iki hecalı «-ası²/-əsi²» şəkilçisinin incə variantıdır; bu, lazım şəklinin şəkilçisidir.
- 3Mənanı yoxla: «gedəsi» getməyin zəruri, vacib olduğunu bildirir. Deməli, feil lazım şəklindədir.
- 1Köməkçi sözə bax: Cümlədə «kaş ki» sözləri var; bu sözlər arzu şəkli ilə işlənir.
- 2Şəkilçini ayır: «gələ» feilində kök «gəl», şəkilçi «-ə»-dir: «gəl + ə». «-ə» bir səsli «-a²/-ə²» arzu şəkilçisidir.
- 3Nəticə çıxar: Həm köməkçi söz, həm şəkilçi göstərir ki, feil arzu şəklindədir və dilək bildirir.
«-ası²/-əsi²» ilə «-a²/-ə²» şəkilçilərini qarışdırma: «-ası/-əsi» (iki hecalı) lazım şəklini, «-a/-ə» (bir səsli) isə arzu şəklini düzəldir. Məsələn, «yazası» — lazım, «yaza» — arzu.
«-malı²/-məli²» vacib şəklinin, «-sa²/-sə²» şərt şəklinin şəkilçisidir — onları lazım və ya arzu şəkli ilə qarışdırma: «yazmalı» nə lazım, nə də arzu şəklidir.
Köməkçi sözlərə diqqət et: «idi», «oldu(m)» lazım şəklini («bitirəsi oldum»), «kaş», «kaş ki» isə arzu şəklini («kaş ki, gələ») müşayiət edir.
Feili hissələrə ayırarkən kökü düzgün seç: «görəsi» feilində kök «gör», şəkilçi bütöv «-əsi»-dir («gör + əsi»), «-si» ayrıca götürülmür.
Qaydalar
- 1Lazım şəkli işin görülməsinin vacib, zəruri olduğunu bildirir və feil köküne -ası²/-əsi² şəkilçisi qoşulmaqla düzəlir: gələsi, yazası.
- 2Arzu şəkli işin görülməsinin arzu, istək olduğunu bildirir və feil köküne -a²/-ə² şəkilçisi qoşulmaqla düzəlir: gələ, yaza.
- 3Lazım şəkli adətən «idi», «oldu(m)» sözləri ilə; arzu şəkli isə «kaş», «kaş ki» sözləri ilə işlənir.
- 4Şəkilçiləri qarışdırmamaq lazımdır: -ası/-əsi → lazım, -a/-ə → arzu.
- 5Hər iki şəkil ahəng qanununa görə qalın və ya incə variantda işlənir (yazası — gələsi; yaza — gələ).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir