Feilin şərt və xəbər şəkilləri
Şərt və xəbər (zaman) bildirən feillər.
Feilin şəkilləri işin (hərəkətin) necə icra olunduğunu, ona olan münasibəti bildirir. Şərt şəkli işin hansısa şərtlə bağlı icra olunacağını göstərir və -sa², -sə² şəkilçisi ilə düzəlir: oxusam, gəlsə, yazsaq, görsəniz. Bu şəkilçi adətən tabeli mürəkkəb cümlənin budaq cümləsində işlənir: Hava yaxşı olsa, gəzməyə çıxarıq. Xəbər şəkli isə işin baş verdiyini, baş verməkdə olduğunu və ya baş verəcəyini, yəni real hərəkəti zaman daxilində bildirir; məhz buna görə xəbər şəklində olan feil həm də zaman (keçmiş, indiki, gələcək) bildirir. Keçmiş zaman -dı⁴ (yazdı) və -mış⁴ (yazmış) şəkilçiləri ilə, indiki zaman -ır⁴ (yazır) şəkilçisi ilə, gələcək zaman isə -acaq²/-əcək (yazacaq) və -ar²/-ər (yazar) şəkilçiləri ilə düzəlir. Beləliklə, feildə -sa/-sə şəkilçisi varsa, şərt şəkli; zaman şəkilçisi varsa, xəbər şəklidir.
Əsas terminlər
| Zaman | Şəkilçi / Nümunə |
|---|---|
| Keçmiş zaman | «-dı⁴», «-mış⁴» → «yazdı», «yazmış» |
| İndiki zaman | «-ır⁴» → «yazır» |
| Gələcək zaman (qəti) | «-acaq²/-əcək» → «yazacaq» |
| Gələcək zaman (qeyri-qəti) | «-ar²/-ər» → «yazar» |
| Şəkil | Şəkilçi / Nümunə |
|---|---|
| Şərt şəkli | «-sa²/-sə²» → «gəlsə», «oxusaq» |
| Xəbər şəkli | zaman şəkilçisi → «gəldi», «gəlir», «gələcək» |
- 1Birinci feili tap: «çıxsaq» — kökə «-saq» (şərt şəkilçisi «-sa²») artırılıb.
- 2Şəklini təyin et: Feildə «-sa/-sə» şəkilçisi olduğu üçün bu, şərt şəklidir; işin şərtlə icrasını bildirir.
- 3İkinci feili tap: «çatarıq» — kökdə «-ar» (qeyri-qəti gələcək şəkilçisi «-ar²») var.
- 4Şəklini təyin et: Zaman şəkilçisi olduğu üçün bu, xəbər şəklidir, gələcək zaman.
- 1Şəkilçiyə bax: Feildə «-sa/-sə» yoxdur; kökdə «-mış⁴» (keçmiş zaman) şəkilçisi var.
- 2Şəkli müəyyən et: Zaman şəkilçisi daşıdığı üçün feil xəbər şəklindədir.
- 3Zamanı müəyyən et: «-mış⁴» keçmiş zaman bildirir, deməli «gəlmişdi» keçmiş zamandadır.
«gəlsə» feilini xəbər şəkli (indiki zaman) sanmaq səhvdir: «-sa/-sə» şəkilçisi şərt şəklini bildirir, indiki zaman isə «-ır⁴» ilə düzəlir («gəlir»).
«-acaq²/-əcək» («gələcək») ilə «-ar²/-ər» («gələr») arasında fərq yoxdur sanmayın: hər ikisi gələcək zamandır, biri qəti, biri qeyri-qəti gələcəkdir.
Şəkli tapmaq üçün şəkilçiyə bax: «-sa/-sə» varsa şərt şəkli, zaman şəkilçisi («-dı⁴», «-mış⁴», «-ır⁴», «-acaq²/-əcək», «-ar²/-ər») varsa xəbər şəklidir.
Xəbər şəkli üç zaman bildirir — keçmiş, indiki, gələcək; ona «yalnız indiki» və ya «zaman bildirmir» demək olmaz.
Qaydalar
- 1Şərt şəkli -sa², -sə² şəkilçisi ilə düzəlir və işin şərtlə icrasını bildirir: gəlsə, oxusaq.
- 2Xəbər şəkli işin real icrasını zaman daxilində bildirir; ona görə həmişə zaman (keçmiş, indiki, gələcək) bildirir.
- 3Keçmiş zaman -dı⁴ və -mış⁴ ilə (gəldi, gəlmiş), indiki zaman -ır⁴ ilə (gəlir) düzəlir.
- 4Gələcək zaman -acaq²/-əcək (qəti gələcək) və -ar²/-ər (qeyri-qəti gələcək) şəkilçiləri ilə düzəlir: gələcək, gələr.
- 5Feilin şəklini tapmaq üçün şəkilçiyə bax: -sa/-sə → şərt şəkli, zaman şəkilçisi → xəbər şəkli.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir