Təsriflənən feillər
Şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişən feillər.
Təsriflənən (şəxsli) feillər şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişən feillərdir. Belə feillər cümlədə şəxsə görə dəyişərək hərəkətin kim tərəfindən icra olunduğunu, kəmiyyətə görə isə təklik və ya cəmlik bildirir. Şəxsə görə dəyişmə feilin sonuna şəxs (xəbərlik) şəkilçilərinin artırılması ilə baş verir: -am/-əm, -san/-sən birinci və ikinci şəxs təkdə; -ıq/-ik/-uq/-ük, -sınız/-siniz birinci və ikinci şəxs cəmdə; üçüncü şəxsin təkində çox vaxt xüsusi şəxs şəkilçisi olmur, cəmində isə -lar/-lər işlənir.
Məsələn, «yazıram» (mən, I şəxs tək), «yazırsan» (sən, II şəxs tək), «yazır» (o, III şəxs tək), «yazırıq» (biz, I şəxs cəm), «yazırsınız» (siz, II şəxs cəm), «yazırlar» (onlar, III şəxs cəm). Feilin hansı şəxsdə olduğunu təyin etmək üçün şəxs şəkilçisinə baxmaq və ona uyğun şəxs əvəzliyini (mən, sən, o, biz, siz, onlar) bərpa etmək lazımdır. Təsriflənən feillərdən fərqli olaraq məsdər (-maq/-mək) və feili sifət, feili bağlama kimi formalar şəxsə görə dəyişmir; onlar təsriflənməyən feillərdir.
Əsas terminlər
| Şəxs və kəmiyyət | Şəkilçi | Nümunə |
|---|---|---|
| I şəxs, tək (mən) | -am/-əm | yazıram, gəlirəm |
| II şəxs, tək (sən) | -san/-sən | yazırsan, gəlirsən |
| III şəxs, tək (o) | xüsusi şəkilçi olmur | yazır, gəlir |
| I şəxs, cəm (biz) | -ıq/-ik/-uq/-ük | yazırıq, oxuyuruq |
| II şəxs, cəm (siz) | -sınız/-siniz | yazırsınız, oxuyursunuz |
| III şəxs, cəm (onlar) | -lar/-lər | yazırlar, gəlirlər |
| Əlamət | İzah / Nümunə |
|---|---|
| Təsriflənən feil | Şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişir, şəxs şəkilçisi daşıyır: «gəldim», «gəlirsən», «gələrik». |
| Təsriflənməyən feil | Şəxsə görə dəyişmir, şəxs şəkilçisi daşımır: «gəlmək», «gələn», «gələrək». |
| Şəxsin təyini | Şəxs şəkilçisinə baxılır və uyğun şəxs əvəzliyi (mən, sən, o, biz, siz, onlar) bərpa olunur. |
| Cinsə görə dəyişmə | Azərbaycan dilində feil cinsə görə dəyişmir; hal və mənsubiyyət dəyişməsi isə isimlərə aiddir. |
- 1Şəxs şəkilçisini tap: Söz «oxuyuruq» — sonundakı «-uq» şəxs şəkilçisidir.
- 2Şəxs əvəzliyini bərpa et: «-uq» I şəxs cəmin şəkilçisidir, ona «biz» əvəzliyi uyğun gəlir.
- 3Şəxs və kəmiyyət: Deməli, «oxuyuruq» I şəxs, cəmdir.
- 4Nəticə: Şəxs şəkilçisi daşıdığı üçün «oxuyuruq» təsriflənən feildir.
- 1Feilləri seç: Cümlədə iki feil var: «gələrkən» və «gördüm».
- 2«Gələrkən»: Feili bağlamadır, şəxs şəkilçisi daşımır, şəxsə görə dəyişmir — təsriflənməyən feildir.
- 3«Gördüm»: Sonundakı «-m» I şəxs təkin şəkilçisidir; «mən» əvəzliyi bərpa olunur — I şəxs, tək.
- 4Nəticə: «Gördüm» şəxs şəkilçisi daşıdığı üçün təsriflənən, «gələrkən» isə təsriflənməyən feildir.
Məsdər (-maq/-mək), feili sifət («gələn», «yazılmış») və feili bağlama («gələrək», «gələndə», «gələrkən») şəxsə görə dəyişmir — bunlar təsriflənməyən feillərdir, təsriflənən feillə qarışdırma.
«Gəlmiş» feili sifətdir (təsriflənmir), «gəlmişəm» isə şəxs şəkilçisi daşıyan təsriflənən feildir (I şəxs tək): «-mış» özü şəxs şəkilçisi deyil.
Şəxsi təyin etmək üçün zaman şəkilçisini deyil, sondakı şəxs şəkilçisini axtar: «gəzirlər» feilində «-ir» indiki zaman, «-lər» isə III şəxs cəm şəkilçisidir.
III şəxsin təkində xüsusi şəxs şəkilçisi olmadığını unutma: «o gəlir», «o yazır» — şəkilçinin görünməməsi feilin təsriflənmədiyini bildirmir.
Qaydalar
- 1Təsriflənən feillər şəxsə (mən, sən, o, biz, siz, onlar) və kəmiyyətə (tək/cəm) görə dəyişir.
- 2Şəxs şəkilçiləri: -am/-əm, -san/-sən (I, II tək); -ıq/-ik/-uq/-ük, -sınız/-siniz (I, II cəm); III cəmdə -lar/-lər.
- 3III şəxsin təkində adətən xüsusi şəxs şəkilçisi olmur (o gəlir, o yazır).
- 4Feilin şəxsini təyin etmək üçün şəxs şəkilçisinə baxılır və uyğun şəxs əvəzliyi bərpa olunur.
- 5Məsdər (-maq/-mək) və feili sifət, feili bağlama şəxsə görə dəyişmir — bunlar təsriflənməyən feillərdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir