Alınma morfemlər
Dilimizə keçən şəkilçi və köklər.
Morfem sözün məna daşıyan ən kiçik hissəsidir; o, kök və ya şəkilçi şəklində olur. Morfemlərin bir qismi dilimizin öz milli morfemləridir (məsələn, ev, su, -lar, -çı), bir qismi isə başqa dillərdən — ərəb, fars, rus və Avropa dillərindən — keçən alınma morfemlərdir. Alınma şəkilçilərə fars mənşəli bi- (mənasız, inkar: biçarə, bihudə), na- (yox, inkar: nankor, naşükür), eləcə də Avropa mənşəli anti- (əleyhinə: antitezis), sözün sonuna artırılan -izm (cərəyan, baxış: realizm, romantizm) və -ist (peşə, tərəfdar: pianist, idealist) aiddir. Alınma köklərə isə kitab, məktəb, tələbə (ərəb), bahar, dost, bağça (fars), maşın, zavod (rus) kimi sözlər nümunə ola bilər. Milli morfem dilimizin daxili imkanları ilə yaranır və ahəng qanununa tam tabe olur, alınma morfem isə əksər hallarda dəyişməz qalır və ahəngə uyğunlaşmaya bilir. Alınma morfemləri tanımaq sözün quruluşunu düzgün təhlil etmək üçün vacibdir.
Əsas terminlər
| Şəkilçi | Mənşə / dil | Nümunə |
|---|---|---|
| bi- | fars | biçarə, bihudə |
| na- | fars | nankor, naşükür |
| anti- | Avropa | antitezis |
| -izm | Avropa | realizm, romantizm |
| -ist | Avropa | pianist, idealist |
| Növ | Yeri | Nümunə |
|---|---|---|
| Önə artırılan alınma morfem | sözün əvvəlində | bi-, na-, anti- |
| Sona artırılan alınma şəkilçi | sözün sonunda | -izm, -ist |
| Milli şəkilçi | sözün sonunda, ahəngə tabe | -lar, -çı, -lıq |
- 1Sözü hissələrə ayır: Söz «bi-» + «çarə» kimi bölünür.
- 2Morfemin növünü təyin et: «bi-» müstəqil kök deyil, sözün əvvəlinə artırılan fars mənşəli alınma inkar şəkilçisidir.
- 3Kökü göstər: Sözün kökü «çarə»dir; «bi-» ona «yoxluq, inkar» mənası verir (çarəsiz).
- 1«realizm» sözünə bax: Sözün sonundakı «-izm» Avropa mənşəli alınma şəkilçidir; «cərəyan/baxış» mənası verir.
- 2«qardaş» sözünə bax: «qardaş» dilimizin öz milli sözüdür, başqa dildən keçməyib.
- 3Nəticə çıxar: Alınma morfem başqa dildən keçir və çox vaxt dəyişməz qalır; milli morfem isə dilimizin öz vasitəsidir və ahəng qanununa tabe olur.
«-lar», «-çı», «-lıq» kimi şəkilçiləri alınma sanmayın — bunlar dilimizin milli şəkilçiləridir; alınma şəkilçilər «-izm» və «-ist»dir.
«bi-» və «na-» «çoxluq» və ya «peşə» yox, yoxluq (inkar) bildirir; peşə mənasını «-çı», «-ist» verir.
«na-» hər sözün əvvəlində inkar morfemi deyil: «nağıl», «nazik» sözlərində «na-» kökün bir hissəsidir, «nankor»da isə inkar morfemidir.
«anti-» «tərəfdar» deyil, «əleyhinə, qarşı» deməkdir; «tərəfdar» mənasını «-ist» verir, «cərəyan/baxış» mənasını isə «-izm».
Qaydalar
- 1Alınma morfem başqa dildən (ərəb, fars, rus, Avropa) keçən kök və ya şəkilçidir; milli morfem isə dilimizin öz vasitəsidir.
- 2Fars mənşəli bi- və na- inkar (yoxluq) bildirir: biçarə (çarəsiz), nankor (yaxşılığı bilməyən).
- 3Avropa mənşəli anti- «əleyhinə», -izm «cərəyan/baxış», -ist «peşə/tərəfdar» mənasını verən alınma morfemlərdir.
- 4Milli şəkilçilər ahəng qanununa tabe olur (kitab-lar, ev-lər); alınma morfemlər çox vaxt dəyişməz qalır (anti-, -izm).
- 5Sözün quruluşunu təhlil edərkən alınma kökü və ya şəkilçini milli morfemdən fərqləndirmək lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir