Morfemlər və onların semantikası
Kök, şəkilçi və morfemlərin mənası.
Morfem sözün məna və ya qrammatik funksiya daşıyan ən kiçik, daha bölünməyən hissəsidir. Hər sözdə bir kök və ondan asılı şəkilçilər ola bilər: kök sözün əsas leksik mənasını bildirən, ayrılıqda işlənə bilən hissədir (məsələn, «kitab», «yaz», «göz»), şəkilçi isə təkbaşına işlənməyən, kökə qoşulan morfemdir. Şəkilçilər iki növə bölünür: leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər kökün mənasını dəyişib yeni söz yaradır (məsələn, «kitab → kitabça», «yaz → yazıçı»), qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər isə yeni söz yaratmadan sözü hala, kəmiyyətə, mənsubiyyətə görə dəyişir (məsələn, «kitab → kitablar», «kitabda»). Beləliklə, bir morfemin əlavə olunması sözün mənasına və ya qrammatik formasına birbaşa təsir göstərir: «iş» sözünə «-çi» leksik şəkilçisi qoşulduqda «işçi» yeni sözü, «-də» qrammatik şəkilçisi qoşulduqda isə «işdə» forması yaranır. Morfemləri ayırıb tanımaq sözün quruluşunu və mənasının necə formalaşdığını anlamağa kömək edir.
Məsələn, «meşəlik» sözü iki morfemdən — «meşə» kökü və «-lik» leksik şəkilçisindən ibarətdir.
Əsas terminlər
| Şəkilçi növü | Vəzifəsi | Nümunə |
|---|---|---|
| Leksik (sözdüzəldici) | Kökün mənasını dəyişib yeni söz yaradır | «yaz → yazıçı», «kitab → kitabça» |
| Qrammatik (sözdəyişdirici) | Yeni söz yaratmır, sözü hala, kəmiyyətə, mənsubiyyətə görə dəyişir | «kitab → kitablar», «kitab → kitabda» |
| Hissə | Xüsusiyyəti | Nümunə |
|---|---|---|
| Kök | Əsas leksik mənanı bildirir, ayrılıqda işlənə bilir | «göz», «iş», «meşə» |
| Şəkilçi | Təkbaşına işlənmir, yalnız kökə qoşulur | «-lük», «-çi», «-lik» |
- 1Kökü ayır: «iş» — əsas leksik mənanı bildirir, ayrılıqda işlənə bilir.
- 2Leksik şəkilçiləri tap: «-siz» və «-lik» yeni söz yaradan leksik şəkilçilərdir.
- 3Qrammatik şəkilçini tap: «-də» yerlik hal şəkilçisidir, qrammatikdir.
- 4Morfemləri say: iş + siz + lik + də — cəmi dörd morfem.
- 1Ortaq kök: Hər iki sözün kökü «kitab»dır.
- 2«kitabça»nı yoxla: «-ça» leksik şəkilçidir: kiçiltmə mənalı yeni söz yaradır.
- 3«kitabda»nı yoxla: «-da» qrammatik şəkilçidir: yerlik hal bildirir, yeni söz yaratmır.
- 4Nəticə: Şəkilçi yeni söz yaradırsa leksik, yalnız formanı dəyişirsə qrammatikdir.
Hecanı morfemlə qarışdırma: «ya-zı-çı» hecalardır, «yaz + -ı + -çı» isə morfemlərdir; morfem məna və ya funksiya daşımalıdır.
«-lar/-lər» cəm, «-da/-də» yerlik hal, «-ın» yiyəlik hal şəkilçiləri qrammatikdir — yeni söz yaratmır, ona görə leksik şəkilçi ilə qarışdırma.
Morfemləri sayarkən leksik şəkilçini «-q» kimi parçalama: «duzluqlar» sözündə leksik şəkilçi bütöv «-luq»dur, bölgü «duz + luq + lar»dır.
Kökü düzəltmə sözlə qarışdırma: «yazıçı» sözündə kök feil olan «yaz»dır, «yazı» isə artıq düzəltmə sözdür, ilkin kök deyil.
Qaydalar
- 1Morfem sözün daha kiçik hissələrə bölünməyən, məna və ya qrammatik funksiya daşıyan ən kiçik vahididir.
- 2Kök sözün əsas leksik mənasını bildirən və ayrılıqda işlənə bilən hissədir; şəkilçi isə təkbaşına işlənmir, yalnız kökə qoşulur.
- 3Leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər yeni söz yaradır və kökün mənasını dəyişir (məs. yaz → yazıçı).
- 4Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər yeni söz yaratmır, sözü hala, kəmiyyətə və mənsubiyyətə görə dəyişir (məs. kitab → kitablar, kitabda).
- 5Sözdəki morfemləri saymaq üçün əvvəlcə kök ayrılır, sonra ona qoşulan hər şəkilçi bir morfem kimi hesablanır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir