fiz8-1.6· Bölmə 1 Qüvvə· ~13 dəq

Nyutonun üçüncü qanunu

Qarşılıqlı təsirdə olan iki cismə tətbiq olunan bərabər və əks istiqamətli qüvvələr, F12=−F21F_{12} = -F_{21}.

Nyutonun üçüncü qanunu iki cismin qarşılıqlı təsirini izah edir: bir cisim digərinə qüvvə tətbiq edərkən, ikinci cisim də birinciyə qiymətcə bərabər, istiqamətcə əks qüvvə ilə təsir edir, F12=−F21F_{12} = -F_{21}. Burada F12F_{12} birinci cismin ikinci cismə, F21F_{21} isə ikinci cismin birinci cismə tətbiq etdiyi qüvvədir; mənfi işarə qüvvələrin əks istiqamətlərə yönəldiyini bildirir. Bu qanun Nyutonun birinci və ikinci qanunlarından fərqlidir, çünki onlar bir cismə tətbiq olunan qüvvələrin əvəzləyicisini təsvir edir, üçüncü qanun isə iki fərqli cismə təsir edən qüvvələri təsvir edir. Qüvvə cismin başqa bir cisimlə qarşılıqlı təsirini ifadə edir; buna görə qarşılıqlı təsirdə olan cisimlərdən biri mövcud olmasa, qarşılıqlı təsir, yəni qüvvə də mövcud olmaz. Bu qanun sayəsində qüvvələrdən biri məlum olduqda, digərinin qiymətini və istiqamətini müəyyən etmək mümkündür.

📌Nümunə

Məsələn: qayıqçı sahilə tullananda ayağı ilə qayığa qüvvə tətbiq edir, qayıq da ona əks istiqamətdə bərabər qüvvə ilə təsir edir və nəticədə qayıq sahildən əks tərəfə hərəkət edir.

Əsas terminlər

Nyutonun üçüncü qanunu — İki cismin qarşılıqlı təsirində hər biri digərinə qiymətcə bərabər, istiqamətcə əks qüvvə ilə təsir edir: F12=−F21F_{12} = -F_{21}.
Qarşılıqlı təsir — Qüvvənin mahiyyəti; qüvvə cismin başqa bir cisimlə qarşılıqlı təsirini ifadə edir, cisimlərdən biri olmasa qüvvə də mövcud olmaz.
F12F_{12} və F21F_{21} — F12F_{12} — birinci cismin ikinci cismə, F21F_{21} — ikinci cismin birinci cismə tətbiq etdiyi qüvvədir.
Reaktiv hərəkət — Cismin bir hissəsini bir istiqamətə püskürməsi nəticəsində əks-təsir qüvvəsi ilə əks istiqamətdə hərəkət etməsi; bəzi dəniz canlıları su udub püskürərək belə hərəkət edir.
Təcillərin kütlə ilə nisbəti — Qarşılıqlı təsirdə olan iki cismə tətbiq olunan qüvvələr bərabər olduğundan, kütləsi kiçik olan cismin təcili daha böyükdür: a1/a2=m2/m1a_1/a_2 = m_2/m_1.
Qarşılıqlı cazibə qüvvəsi — Yer damcını cəzb etdiyi kimi, damcı da Yeri cəzb edir; ağırlıq qüvvəsi də iki cisim arasındakı qarşılıqlı təsirin nümunəsidir.
Nyutonun I və II qanunları ilə III qanunu
XüsusiyyətI və II qanunIII qanun
Neçə cismə aiddirBir cismə tətbiq olunan qüvvələrİki fərqli cismə təsir edən qüvvələr
Nə təsvir edirQüvvələrin əvəzləyicisiniQarşılıqlı təsir qüvvələri cütünü
DüsturF=maF = ma (əvəzləyici)F12=−F21F_{12} = -F_{21}

I və II qanun bir cismə, III qanun isə iki fərqli cismə tətbiq olunan qüvvələri təsvir edir.

Qarşılıqlı təsir nümunələri
NümunəQarşılıqlı təsir qüvvələri
Qayıqçı sahilə tullanırAyağın qayığa təsiri və qayığın ayağa əks təsiri
Dəniz canlısı su püskürürCanlının suya təsiri və suyun canlıya əks təsiri
Yerlə yağış damcısıYerin damcını cəzb etməsi və damcının Yeri cəzb etməsi
Əl masanı sıxırƏlin masaya təsiri və masanın ələ əks təsiri

Hər nümunədə qüvvələr qiymətcə bərabər, istiqamətcə əksdir və fərqli cisimlərə tətbiq olunur.

✎Kiçik və böyük arabacığın təcillərinin nisbətini tapmaq
  1. 1Verilənlər: Kiçik arabacığın kütləsi m1=0.2 kqm_1 = 0.2\ \text{kq}, böyük arabacığın kütləsi m2=0.4 kqm_2 = 0.4\ \text{kq}, ikisinə qarşılıqlı təsirdən bərabər qiymətli qüvvə təsir edir.
  2. 2Qayda: Nyutonun üçüncü qanununa görə F1=F2F_1 = F_2; Nyutonun ikinci qanununa görə F=maF = ma, ona görə m1a1=m2a2m_1 a_1 = m_2 a_2.
  3. 3Hesablama: a1/a2=m2/m1=0.4 kq/0.2 kq=2a_1/a_2 = m_2/m_1 = 0.4\ \text{kq} / 0.2\ \text{kq} = 2.
  4. 4Nəticə: Kiçik arabacığın təcili böyük arabacığınkından 2 dəfə böyükdür.
✎Almanın Yerə təsir etdiyi cazibə qüvvəsini tapmaq
  1. 1Verilənlər: Almanın kütləsi 100 qram=0.1 kq100\ \text{qram} = 0.1\ \text{kq}, g=10 m/san2g = 10\ \text{m/san}^2.
  2. 2Qayda: Yerin almaya təsir etdiyi ağırlıq qüvvəsi F=mgF = mg; Nyutonun üçüncü qanununa görə alma da Yerə eyni qiymətdə, əks istiqamətdə qüvvə tətbiq edir.
  3. 3Hesablama: F=0.1 kq×10 m/san2=1 NF = 0.1\ \text{kq} \times 10\ \text{m/san}^2 = 1\ \text{N}.
  4. 4Nəticə: Alma Yerə 1 N1\ \text{N} qüvvə ilə, yuxarı (almaya tərəf) yönəlmiş istiqamətdə təsir edir.
🚫Tez-tez səhv

Qarşılıqlı təsir qüvvələri eyni cismə deyil, iki fərqli cismə tətbiq olunur — onları bir cismin əvəzləyici-tarazlaşdırıcı qüvvə cütü ilə qarışdırmayın.

🚫Tez-tez səhv

Qüvvələr bərabər olsa da, kütlələr fərqli olduqda təcillər bərabər olmur: kütləsi kiçik olan cismin təcili daha böyükdür.

⚠️Diqqət

Mənfi işarə F12=−F21F_{12} = -F_{21} qüvvələrin sıfır olduğunu yox, əks istiqamətə yönəldiyini göstərir.

💡Qeyd

Qarşılıqlı təsirdə olan cisimlərdən biri yox olarsa, qüvvənin özü də yox olar — qüvvə tək bir cismin daxili xassəsi deyil.

Qaydalar

  1. 1İki cisim arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvələri həmişə qiymətcə bərabər, istiqamətcə əksdir: F12=−F21F_{12} = -F_{21}.
  2. 2F12F_{12} — birinci cismin ikinci cismə, F21F_{21} — ikinci cismin birinci cismə tətbiq etdiyi qüvvədir.
  3. 3Qüvvə iki cismin qarşılıqlı təsirini ifadə edir; cisimlərdən biri olmasa, qarşılıqlı təsir, yəni qüvvə də mövcud olmaz.
  4. 4Nyutonun birinci və ikinci qanunları bir cismə tətbiq olunan qüvvələrin əvəzləyicisini təsvir edir; üçüncü qanun isə iki cismə təsir edən qüvvələri təsvir edir.
  5. 5Qüvvələrdən biri məlum olduqda üçüncü qanun digərinin həm istiqamətini, həm də ədədi qiymətini müəyyən etməyə kömək edir: F12=10 NF_{12} = 10\ \text{N} sağa olarsa, F21=10 NF_{21} = 10\ \text{N} sola olar.
  6. 6Nyutonun ikinci qanunu (F=maF = ma) ilə birlikdə tətbiq olunduqda, bərabər qüvvələr altında kütləsi kiçik olan cismin təcili daha böyükdür: a1/a2=m2/m1a_1/a_2 = m_2/m_1.

Məşq

5 asan · 5 orta · 5 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq