fiz8-1.1· Bölmə 1 Qüvvə· ~12 dəq

Qüvvə və onun növləri

Qüvvənin tərifi, vahidi, dinamometrlə ölçülməsi və toxunma ilə/toxunmadan təsir edən qüvvə növləri.

Qüvvə cisimlər arasındakı qarşılıqlı təsiri ifadə edən vektorial fiziki kəmiyyətdir; o, $F$ hərfi ilə işarə olunur və dinamometrlə ölçülür. BS-də qüvvənin vahidi ingilis alimi İ. Nyutonun şərəfinə nyuton adlanır: $[F] = 1\ \text{N}$ . Kütləsi 100 qram olan almaya təsir edən ağırlıq qüvvəsi təqribən $1\ \text{N}$ -a bərabərdir. Qüvvə sükunətdə olan cismi hərəkətə gətirə, hərəkətdə olan cismin sürətini və ya hərəkət istiqamətini dəyişə, həmçinin cismin formasını dəyişə bilər. Qüvvənin cismə təsiri onun qiymətindən, tətbiq nöqtəsindən və istiqamətindən asılıdır; qüvvə vektorunun başlanğıcı tətbiq nöqtəsini, uzunluğu qiymətini, istiqaməti isə yönünü göstərir. İki qüvvənin bərabər sayılması üçün onların istiqamətləri eyni, ədədi qiymətləri isə bərabər olmalıdır. Maqnit, elektrik və cazibə qüvvələri cismə toxunmadan, müəyyən məsafədən təsir edir; sürtünmə və reaksiya qüvvələrinin təsir etməsi üçün isə cisimlər bir-birinə toxunmalıdır. Ağırlıq, elastiklik, reaksiya, sürtünmə, itələmə (arximed) və gərilmə qüvvələrinin hər birinin öz yaranma şərti və istiqaməti var.

📌Nümunə

Məsələn: masa üzərinə qoyulmuş kitaba masa səthinə perpendikulyar, kitaba doğru yönəlmiş reaksiya qüvvəsi təsir edir.

Əsas terminlər

Qüvvə — Cisimlər arasındakı qarşılıqlı təsiri ifadə edən vektorial fiziki kəmiyyət;

F

hərfi ilə işarə olunur və dinamometrlə ölçülür.

Nyuton (N) — BS-də qüvvənin vahidi; İ. Nyutonun şərəfinə adlandırılıb:

[F] = 1\ \text{N}

Dinamometr — Qüvvəni ölçmək üçün cihaz; fransız mühəndis Edme Reqnier tərəfindən XIX əsrin əvvəllərində ixtira edilib.

Reaksiya qüvvəsi — Cisim səthə toxunduqda yaranan, səthə perpendikulyar və cismə doğru yönələn qüvvə.

Sürtünmə qüvvəsi — Cisim səthə toxunaraq hərəkət etdikdə yaranan və hərəkətin əksinə yönələn qüvvə.

İtələmə (Arximed) qüvvəsi — Maye və ya qaz daxilindəki cismə şaquli yuxarı yönəlmiş təsir edən qüvvə.

Toxunma ilə və toxunmadan təsir edən qüvvələr

Toxunmadan (məsafədən) təsir edən	Toxunma ilə təsir edən
Maqnit qüvvəsi	Sürtünmə qüvvəsi
Elektrik qüvvəsi	Reaksiya qüvvəsi
Cazibə qüvvəsi	Elastiklik, itələmə, gərilmə qüvvələri

Toxunmadan təsir edən qüvvələr üçün cisimlər arasında məsafə kifayətdir; toxunma ilə təsir edən qüvvələr üçün isə cisimlər bir-birinə toxunmalıdır.

Qüvvə növlərinin yaranma şərti və istiqaməti

Qüvvə	Yaranma şərti	İstiqaməti
Reaksiya qüvvəsi	Cisim səthə toxunduqda	Səthə perpendikulyar, cismə doğru
Sürtünmə qüvvəsi	Cisim səthə toxunaraq hərəkət etdikdə	Hərəkətin əksinə
İtələmə (Arximed) qüvvəsi	Cisim maye və ya qaz daxilində olduqda	Şaquli yuxarı
Gərilmə qüvvəsi	Cisim ip və ya trosla dartıldıqda	İp və ya tros boyunca

Hər qüvvə növünün yaranması üçün öz şərti və öz istiqaməti var.

✎Almaya təsir edən ağırlıq qüvvəsini qiymətləndirmək

1Verilənlər: Alma təqribən $100\ \text{q}$ (yəni $0.1\ \text{kq}$ ) kütləyə malikdir.
2Bilinən istinad: Kütləsi $100\ \text{q}$ olan cismə təsir edən ağırlıq qüvvəsi təqribən $1\ \text{N}$ -a bərabərdir.
3Nəticə: Alma ovucda saxlanıldıqda ona təsir edən ağırlıq qüvvəsi təqribən $1\ \text{N}$ -dur.

✎Tirciyə tətbiq olunan qüvvələr arasında bərabər cütü tapmaq

1Verilənlər: Tirciyə dörd qüvvə tətbiq olunub, hər birinin qiyməti $240\ \text{N}$ -dur: ikisi sağa, biri yuxarı, biri aşağı yönəlib.
2Qayda: İki qüvvə yalnız istiqamətləri eyni VƏ ədədi qiymətləri bərabər olduqda bərabər sayılır.
3Yoxlama: Yuxarı və aşağı yönəlmiş qüvvələrin qiyməti eynidir, lakin istiqamətləri əksdir, ona görə bərabər deyillər.
4Nəticə: Sağa yönəlmiş iki qüvvənin həm istiqaməti, həm də qiyməti ( $240\ \text{N}$ ) eynidir, deməli onlar bir-birinə bərabərdir.

🚫Tez-tez səhv

Kütlə ilə qüvvəni qarışdırmayın: kütlə ayrıca götürülmüş cismin özünə aid xassəsidir, qüvvə isə iki cisim arasındakı qarşılıqlı təsiri ifadə edir.

⚠️Diqqət

İki qüvvənin bərabər sayılması üçün YALNIZ ədədi qiymətlərinin bərabər olması kifayət deyil — istiqamətləri də eyni olmalıdır.

💡Qeyd

Qüvvə növlərini yadda saxlamaq üçün ikiyə bölün: toxunmadan təsir edənlər (maqnit, elektrik, cazibə) və toxunma ilə təsir edənlər (reaksiya, sürtünmə, elastiklik, gərilmə, itələmə).

🚫Tez-tez səhv

Eyni ədədi qiymətli və eyni istiqamətli qüvvə cismin fərqli nöqtəsindən tətbiq olunarsa, nəticə fərqli ola bilər: bir nöqtədən tətbiq cismi fırladar, digərindən isə düzxətli hərəkət etdirər.

Qaydalar

1Qüvvə cisimlər arasındakı qarşılıqlı təsiri ifadə edən vektorial fiziki kəmiyyətdir və $F$ hərfi ilə işarə olunur.
2BS-də qüvvənin vahidi nyutondur: $[F] = 1\ \text{N}$ ; qüvvə dinamometrlə ölçülür.
3Qüvvənin cismə təsiri onun qiymətindən, tətbiq nöqtəsindən və istiqamətindən asılıdır.
4İki qüvvə yalnız istiqamətləri eyni və ədədi qiymətləri bərabər olduqda bərabər sayılır.
5Maqnit, elektrik və cazibə qüvvələri cismə toxunmadan, müəyyən məsafədən təsir edir; sürtünmə və reaksiya qüvvələrinin təsiri üçün isə cisimlər bir-birinə toxunmalıdır.
6Elastiklik qüvvəsi cismin dartılması və ya sıxılması zamanı, sürtünmə qüvvəsi isə cisim səthə toxunaraq hərəkət etdikdə yaranır və hərəkətin əksinə yönəlir.
7İtələmə (arximed) qüvvəsi həmişə şaquli yuxarı, gərilmə qüvvəsi isə ip və ya tros boyunca yönəlir.
8Reaksiya qüvvəsi həmişə təmasda olan səthə perpendikulyar istiqamətdə, cismə doğru yönəlir.
9Qüvvə cismin hərəkət vəziyyəti ilə yanaşı, formasını da dəyişə bilər: xətkeşə qüvvə tətbiq etdikdə o əyilir.

Məşq

8 asan · 8 orta · 8 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq