Nyutonun birinci qanunu
Ətalət hadisəsi, kütlə ilə ətalətin əlaqəsi və Nyutonun birinci qanununun tərifi.
Cismə başqa heç bir cisim təsir etmədikdə o, ya sükunətdə qalır, ya da düzxətli bərabərsürətli hərəkətini davam etdirir. Bu xassəyə ətalət deyilir və bütün cisimlər ətalətə malikdir. Kütləsi böyük olan cismin ətaləti də böyükdür, ona görə belə cismin sükunət və ya hərəkət vəziyyətini dəyişmək üçün daha böyük qüvvə tələb olunur. Nyutonun birinci qanununa görə, cismə qüvvə təsir etmədikdə və ya təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi sıfıra bərabər olduqda, cisim sükunətdə qalır, yaxud düzxətli bərabərsürətli hərəkət edir. Bu qanun nəqliyyat vasitələrində müşahidə olunan bir çox hadisəni izah edir: hərəkətə başlayan avtomobildə bağlanmamış yük yerə düşür, ayağı maneəyə ilişən piyada irəli yıxılır, dönən avtobusda sərnişinlər əks tərəfə əyilir. Hərəkət edən cismi dayandırmaq, sükunətdə olanı isə hərəkət etdirmək üçün ona qüvvə tətbiq olunmalıdır; hərəkət istiqamətini dəyişmək üçün də qüvvə lazımdır. Cisimlərin ətaləti olduğuna görə onların hərəkətində dəyişiklik baş verməsi üçün həmişə müəyyən zaman müddəti tələb olunur, ona görə toqquşma zamanı sürücünün irəliyə hərəkəti dərhal dayanmır və təhlükəsizlik kəməri taxılmayıbsa, o, qabaq şüşə ilə toqquşub zədə ala bilər.
Məsələn: antilopu qovan şirin kütləsi antilopunkundan böyük olduğundan, antilop sıçrayaraq istiqamətini dəyişdikdə şir istiqamətini onunla eyni müddətdə dəyişə bilmir və antilop bu fərqdən qazandığı vaxt hesabına şikar olmaqdan xilas olur.
Əsas terminlər
| Vəziyyət | Əvəzləyici qüvvə | Cismin hərəkəti |
|---|---|---|
| Sükunətdə olan cisim | Sıfır | Sükunətdə qalır |
| Düzxətli bərabərsürətli hərəkət edən cisim | Sıfır | Sürət (qiymət və istiqamət) sabit qalır |
| Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkət edən cisim | Sıfırdan fərqli | İstiqamət daim dəyişir |
Sürətin qiyməti sabit olsa belə, istiqamətin dəyişməsi əvəzləyici qüvvənin sıfırdan fərqli olduğunu göstərir.
| Hadisə | Ətalətlə izahı |
|---|---|
| Bağlanmamış yük hərəkətə başlayan avtomobildə yerə düşür | Yük əvvəlki sükunət vəziyyətində qalır |
| Ayağı maneəyə ilişən piyada irəli yıxılır | Bədən əvvəlki hərəkət istiqamətini davam etdirir |
| Dönən avtobusda sərnişinlər əks tərəfə əyilir | Sərnişinlər əvvəlki hərəkət istiqamətini saxlamağa çalışır |
| Toqquşma zamanı kəmərsiz sürücü qabaq şüşəyə çatır | Bədən hərəkətini davam etdirir, dəyişiklik zaman tələb edir |
Hər hadisədə cismin bir hissəsi əvvəlki sükunət və ya hərəkət vəziyyətini qorumağa çalışır.
- 1Verilənlər: Vərəqin üzərinə 50 qəpik və 1 qəpik qoyulub, vərəq tədricən artan sürətlə çəkilir.
- 2Qayda: Kütləsi böyük olan cismin ətaləti də böyükdür, ona görə onun vəziyyətini dəyişmək daha çətindir.
- 3Müqayisə: 50 qəpiyin kütləsi 1 qəpikdən böyük olduğundan onun ətaləti də böyükdür.
- 4Nəticə: 50 qəpik 1 qəpiklə müqayisədə daha az sürüşür.
- 1Verilənlər: Şirin kütləsi antilopunkundan böyükdür; antilop qaçarkən qəflətən sıçrayaraq istiqamətini dəyişir.
- 2Qayda: Kütləsi böyük olan cismin ətaləti də böyükdür, ona görə hərəkət istiqamətini dəyişmək daha çox vaxt tələb edir.
- 3Nəticə: Şir istiqamətini antilopla eyni müddətdə dəyişə bilmir, antilop bu fərqdən qazandığı vaxt hesabına şikar olmaqdan xilas olur.
Hərəkətdə olan cismin qüvvə olmadıqda tədricən sükunətə keçəcəyini düşünmək səhvdir: qüvvə yoxdursa, cisim düzxətli bərabərsürətli hərəkətini davam etdirir.
Sürətin qiyməti sabit qaldığı üçün heç bir qüvvə yoxdur düşünmək səhvdir: çevrə üzrə hərəkətdə istiqamət dəyişdiyi üçün əvəzləyici qüvvə sıfırdan fərqlidir.
Əvəzləyicinin sıfır olması cismə heç bir qüvvənin təsir etmədiyi demək deyil: bir neçə qüvvə təsir edə bilər, sadəcə onların cəmi sıfırdır.
Ətaləti kütlə ilə bağlayın: kütlə nə qədər böyükdürsə, cismin vəziyyətini dəyişmək bir o qədər çətindir.
Qaydalar
- 1Cismə başqa cisim təsir etmədikdə o, sükunətdə qalır və ya düzxətli bərabərsürətli hərəkətini davam etdirir — bu hadisə ətalət adlanır.
- 2Bütün cisimlər ətalətə malikdir, lakin kütləsi böyük olan cismin ətaləti də böyükdür.
- 3Kütləsi böyük olan cismin sükunət və ya hərəkət vəziyyətini dəyişmək üçün daha böyük qüvvə tələb olunur.
- 4Nyutonun birinci qanununa görə, cismə qüvvə təsir etmədikdə və ya təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi sıfıra bərabər olduqda, cisim sükunətdə qalır, yaxud düzxətli bərabərsürətli hərəkət edir.
- 5Cismin hərəkət istiqamətini dəyişmək üçün ona qüvvə təsir etməlidir.
- 6Cisimlərin hərəkətində dəyişiklik baş verməsi üçün həmişə müəyyən zaman müddəti tələb olunur.
Məşq
5 asan · 5 orta · 5 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir