fiz8-1.5· Bölmə 1 Qüvvə· ~13 dəq

Ağırlıq qüvvəsi və çəki

Sərbəstdüşmə təcili, ağırlıq qüvvəsi $F = mg$ , çəki $P = mg$ , çəkisizlik və cazibənin keyfiyyət səviyyəsində asılılığı.

Yerin cazibə qüvvəsi Yerdəki bütün cisimlərə təsir edir və onun istiqaməti Yerin mərkəzinə doğrudur. Cisim yalnız bu qüvvənin təsiri ilə Yerə doğru hərəkət edərsə, belə hərəkətə sərbəstdüşmə deyilir; Yer səthinin yaxınlığında bütün cisimlər bərabər təcillə, sərbəstdüşmə təcili $g = 9.8\ \text{m/san}^2$ ilə düşür (hesablamanı asanlaşdırmaq üçün bəzən $g = 10\ \text{m/san}^2$ götürülür). Yer və ya digər göy cismi tərəfindən cismə təsir edən cazibə qüvvəsi ağırlıq qüvvəsi adlanır və $F = mg$ düsturu ilə tapılır. Ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə cismin dayağa və ya asqıya tətbiq etdiyi qüvvəyə isə çəki deyilir; çəki vektorial kəmiyyətdir, $P$ hərfi ilə işarə olunur, vahidi nyutondur və dayaq üzərindəki cisim üçün ədədi qiymətcə ağırlıq qüvvəsinə bərabərdir, $P = mg$ . Sərbəst düşən cismin dayağı və ya asqısı olmadığından çəkisi sıfırdır — bu hala çəkisizlik deyilir. Cismin kütləsi Yerdə və Ayda bərabər olsa da, Ayda ona təsir edən ağırlıq qüvvəsi Yerdəkindən azdır.

📌Nümunə

Məsələn: skafandrla birlikdə kütləsi $110\ \text{kq}$ olan astronavta Yerdə $1100\ \text{N}$ ağırlıq qüvvəsi təsir edirsə, Ayda ona təsir edən ağırlıq qüvvəsi $176\ \text{N}$ -dur.

Əsas terminlər

Sərbəstdüşmə — Cismin yalnız cazibə qüvvəsinin təsiri ilə Yerə doğru hərəkəti.

Sərbəstdüşmə təcili — Yer səthinin yaxınlığında bütün cisimlərin bərabər təcillə düşdüyü qiymət,

g = 9.8\ \text{m/san}^2

(hesablamanı asanlaşdırmaq üçün bəzən

g = 10\ \text{m/san}^2

götürülür).

Ağırlıq qüvvəsi — Yer və ya digər göy cismi tərəfindən cismə təsir edən cazibə qüvvəsi;

F = mg

düsturu ilə tapılır.

Çəki — Ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə cismin dayağa və ya asqıya tətbiq etdiyi qüvvə;

P

hərfi ilə işarə olunur,

P = mg

Çəkisizlik — Sərbəst düşən cismin dayağı və ya asqısı olmadığı üçün çəkisinin sıfıra bərabər olması.

Cazibə qüvvəsi — Cisimlər arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvəsi; kütlələr artdıqca artır, aralarındakı məsafə artdıqca azalır.

Ağırlıq qüvvəsi və çəki

Xüsusiyyət	Ağırlıq qüvvəsi	Çəki
İşarə	$F$	$P$
Tətbiq olunduğu yer	Cismin özünə	Dayağa və ya asqıya
Düstur	$F = mg$	$P = mg$
Sərbəst düşmədə	Sıfırdan fərqli qalır	Sıfıra bərabər olur (çəkisizlik)

Ağırlıq qüvvəsi ilə çəki eyni düsturla hesablanır, lakin fərqli cisimlərə tətbiq olunur.

Ağırlıq qüvvəsi, çəki və sərbəstdüşmə təcilinin kəmiyyətləri

Kəmiyyət	İşarə	Düstur	BS vahidi
Ağırlıq qüvvəsi	$F$	$F = mg$	$\text{N}$
Çəki	$P$	$P = mg$	$\text{N}$
Sərbəstdüşmə təcili	$g$	$g = 9.8\ \text{m/san}^2$	$\text{m/san}^2$

Sərbəstdüşmə təcili Yer səthinin yaxınlığında bütün cisimlər üçün eynidir.

✎Astronavtın Yerdəki ağırlıq qüvvəsini hesablamaq

1Verilənlər: Astronavtın skafandrla birlikdə kütləsi $m = 110\ \text{kq}$ , $g = 10\ \text{m/san}^2$ .
2Düstur: $F = mg$ .
3Hesablama: $F = 110\ \text{kq} \times 10\ \text{m/san}^2 = 1100\ \text{N}$ .
4Nəticə: Yerdə astronavta $1100\ \text{N}$ ağırlıq qüvvəsi təsir edir.

✎Ayın sərbəstdüşmə təcilini və kitabın Aydakı ağırlıq qüvvəsini tapmaq

1Ayın sərbəstdüşmə təcili: Astronavta Ayda $176\ \text{N}$ ağırlıq qüvvəsi təsir edir: $g_{\text{Ay}} = 176\ \text{N} / 110\ \text{kq} = 1.6\ \text{m/san}^2$ .
2Kitabın kütləsi: Kitabın Yerdəki çəkisi $5\ \text{N}$ -dur: $m = P/g_{\text{Yer}} = 5\ \text{N} / 10\ \text{m/san}^2 = 0.5\ \text{kq}$ .
3Kitabın Aydakı ağırlıq qüvvəsi: $F = m \cdot g_{\text{Ay}} = 0.5\ \text{kq} \times 1.6\ \text{m/san}^2 = 0.8\ \text{N}$ .
4Nəticə: Kitaba Ayda $0.8\ \text{N}$ ağırlıq qüvvəsi təsir edir.

🚫Tez-tez səhv

Ağırlıq qüvvəsini çəki ilə qarışdırmayın: ağırlıq qüvvəsi cismin özünə, çəki isə dayağa və ya asqıya tətbiq olunur.

🚫Tez-tez səhv

Sərbəst düşən cismin çəkisi sıfırdır (çəkisizlik), lakin ona ağırlıq qüvvəsi təsir etməyə davam edir — bu iki kəmiyyəti qarışdırmaq olmaz.

⚠️Diqqət

$g = 9.8\ \text{m/san}^2$ dəqiq qiymətdir; hesablamanı asanlaşdırmaq üçün istifadə edilən $g = 10\ \text{m/san}^2$ təqribi qiymətdir və nəticələr arasında kiçik fərq yaradır.

💡Qeyd

Kütlə Yerdə və Ayda eynidir; sərbəstdüşmə təcili fərqli olduğundan dəyişən kəmiyyət ağırlıq qüvvəsidir.

Qaydalar

1Ağırlıq qüvvəsi $F = mg$ düsturu ilə hesablanır, burada $m$ — cismin kütləsi, $g$ — sərbəstdüşmə təcilidir.
2Sərbəstdüşmə təcili Yer səthinin yaxınlığında bütün cisimlər üçün eynidir: $g = 9.8\ \text{m/san}^2$ (hesablamanı asanlaşdırmaq üçün bəzən $g = 10\ \text{m/san}^2$ götürülür).
3Çəki $P = mg$ düsturu ilə hesablanır və dayaq üzərində sükunətdə olan cisim üçün ədədi qiymətcə ağırlıq qüvvəsinə bərabərdir.
4Ağırlıq qüvvəsi cismə, çəki isə dayağa və ya asqıya tətbiq olunur — buna görə çəki cismin öz qüvvə diaqramına daxil edilmir.
5Sərbəst düşən cismin dayağı və ya asqısı olmadığından çəkisi sıfıra bərabərdir (çəkisizlik).
6Cisimlər arasındakı cazibə qüvvəsi kütlələr artdıqca artır, aralarındakı məsafə artdıqca azalır.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq