chem7-5.1· Bölmə 5. Qarışıqların ayrılma üsulları· ~14 dəq

5.1 Kristallaşdırma üsulu

Buxarlandırma, süzmə və kristallaşdırma üsullarının fərqləri kristalhidratlar (CuSO4·5H2O) üzərindən izah olunur.

Suda həll olan bərk maddəni (məsələn, xörək duzunu) sudan ayırmaq üçün buxarlandırma üsulundan istifadə olunur: temperaturun təsiri ilə su buxarlanır, bərk maddə qabın dibində qalır. Suda həll olmayan bərk maddələr (məsələn, qum) isə süzmə üsulu ilə ayrılır: qarışıq süzgəc kağızından keçirilir, bərk maddə qalıq kimi kağızın üzərində qalır, kağızdan keçən mayeyə filtrat deyilir. Bəzi suda həll olan bərk maddələr (şəkər kimi) buxarlandırıldıqda qızma nəticəsində parçalanıb kömürə çevrilir, ona görə onları buxarlandırma ilə ayırmırlar — bunun əvəzinə buxarlandırma və süzmənin birgə tətbiq olunduğu kristallaşdırma üsulundan istifadə edilir: bərk maddənin məhlulu buxarlandırılaraq doymuş hala gətirilir, sonra soyudulur; temperatur aşağı düşdükcə maddənin həll olması azaldığından bir hissəsi kristallar şəklində ayrılır, sonra süzülərək ayrılır və qurudulur. Fəaliyyətdə CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O} kristalhidratı məhz bu üsulla sudan ayrılır; NaX2COX3 ⋅ 10 HX2O\ce{Na2CO3.10H2O} da kristalhidrata nümunədir — güclü qızdırdıqda kristallaşma suyu itirdikləri üçün kristalhidratlar buxarlandırma ilə deyil, kristallaşdırma ilə ayrılır. Kristallaşdırma, əsasən, qızdırdıqda parçalanan və ya həllolması temperaturla kəskin dəyişən maddələr (KNOX3\ce{KNO3}, KX2CrX2OX7\ce{K2Cr2O7}) üçün effektivdir; xörək duzu isə temperaturdan az asılı olduğundan sənayedə kristallaşdırma ilə ayrılmır. Kristallaşdırma ilə ayrılan maddə buxarlandırma ilə ayrılandan daha təmizdir.

Qrafiklər

Kristallaşdırma üsulunun mərhələləri: məhlulun buxarlandırılması, doymuş məhlul, soyudulma və kristalların süzülməsi
Kristallaşdırma üsulunun mərhələləri: məhlulun buxarlandırılması, doymuş məhlul, soyudulma və kristalların süzülməsi

Əsas terminlər

buxarlandırma üsulu — Suyun temperaturun təsiri ilə buxarlanması nəticəsində suda həll olmuş bərk maddənin qabın dibində qalmasına əsaslanan ayırma üsulu.
süzmə üsulu — Qarışığın süzgəc kağızından keçirilməsi ilə suda həll olmayan bərk maddənin kağızın üzərində qalıq şəklində ayrılması.
filtrat — Süzmə zamanı süzgəc kağızından keçən maye.
kristallaşdırma üsulu — Buxarlandırma və süzmənin birgə tətbiqi ilə, məhlulun doymuş hala gətirilib soyudulması və əmələ gələn kristalların süzülüb ayrılması yolu.
doymuş məhlul — Buxarlandırma nəticəsində alınan, maddənin artıq daha çox həll ola bilmədiyi qatı məhlul.
kristalhidrat — Tərkibində kristallaşma suyu olan maddə (məsələn, CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O}, NaX2COX3 ⋅ 10 HX2O\ce{Na2CO3.10H2O}).
✎CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O} kristallarının kristallaşdırma üsulu ilə ayrılma mərhələləri
  1. 11-ci addım: CuSOX4\ce{CuSO4}-ün suda məhlulu qızdırılmaqla suyun bir hissəsi buxarlandırılır.
  2. 22-ci addım: Doymuş məhlul əmələ gəlir.
  3. 33-cü addım: Alınmış məhlul soyudulur və CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O} kristalları görünməyə başlayır.
  4. 44-cü addım: Süzmə üsulu ilə kristallar ayrılır və qurudulur.
✎Fəaliyyət: CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O} kristalları sudan necə ayrılar?
  1. 11-ci addım: CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O} kristalhidratını istiyədavamlı kimyəvi stəkana tökün və üzərinə su əlavə edib tam həll olana qədər qarışdırın.
  2. 22-ci addım: Alınan məhlulu üçayağın üzərinə qoyun və suyun bir hissəsi buxarlanana qədər spirt lampası ilə qızdırın.
  3. 33-cü addım: Məhlulu soyudun, sonra süzgəc kağızı ilə süzün; süzgəc kağızında qalan qalığı qurudub lupa ilə baxın.
🚫Tez-tez səhv

Kristalhidratı (CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O} kimi) buxarlandırma üsulu ilə tam qurudana qədər qızdırmaq səhvdir — kristallaşma suyu ayrılıb maddə dəyişir; düzgün yol kristallaşdırma üsuludur.

🚫Tez-tez səhv

Xörək duzunu kristallaşdırma üsulu ilə ayırmağa çalışmaq səmərəsizdir, çünki onun həllolması temperaturdan az asılıdır və soyutduqda maddənin yalnız az bir hissəsi kristallaşır.

💡Qeyd

Hansı üsulun seçiləcəyini müəyyən etmək üçün maddənin qızdırıldıqda parçalanıb-parçalanmadığını və həllolmasının temperaturla nə qədər dəyişdiyini yoxlayın.

💡Qeyd

Süzmə üsulunda uğur qazanmaq üçün süzgəc kağızının məsamələrinin ayrılacaq bərk maddənin hissələrindən kiçik olduğuna əmin olun.

Qaydalar

  1. 1Suda həll olan bərk maddə buxarlandırma üsulu ilə, suda həll olmayan bərk maddə isə süzmə üsulu ilə sudan ayrılır.
  2. 2Süzgəc kağızından keçən mayeyə filtrat deyilir.
  3. 3Süzmə üsulunun işləməsi üçün süzgəc kağızının məsamələri ayrılacaq bərk maddənin hissələrindən kiçik olmalıdır.
  4. 4Qızdırıldıqda parçalanan maddələr (şəkər kimi) buxarlandırma ilə deyil, kristallaşdırma ilə ayrılır.
  5. 5Kristallaşdırma üsulu buxarlandırma və süzmənin birgə tətbiqidir: məhlul doymuş hala gətirilir, soyudulur, kristallar süzülüb qurudulur.
  6. 6Tərkibində kristallaşma suyu olan maddələrə kristalhidrat deyilir (CuSOX4 ⋅ 5 HX2O\ce{CuSO4.5H2O}, NaX2COX3 ⋅ 10 HX2O\ce{Na2CO3.10H2O}).
  7. 7Kristallaşdırma həllolması temperaturla kəskin dəyişən maddələr (KNOX3\ce{KNO3}, KX2CrX2OX7\ce{K2Cr2O7}) və kristalhidratlar üçün daha effektivdir; xörək duzu buna aid deyil.
  8. 8Kristallaşdırma ilə ayrılan maddə buxarlandırma ilə ayrılandan daha təmizdir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq