chem7-5.2· Bölmə 5. Qarışıqların ayrılma üsulları· ~13 dəq

5.2 Sadə distillə və fraksiyalı distillə üsulları

Sadə distillə ilə dəniz suyundan saf su alınması və qaynama temperaturu fərqinə əsaslanan fraksiyalı distillə izah olunur.

Səudiyyə Ərəbistanında yağışlar il boyu az yağdığı üçün əhalinin içməli suya olan tələbatının yarıdan çoxu duzlu dəniz suyundan ödənilir; bunun üçün nəhəng zavodlarda dəniz suyu saflaşdırılır. Laboratoriyada bu proses sadə distillə üsulu ilə aparılır: duzlu dəniz suyu kolbada qızdırılır, su tədricən buxarlanır, su buxarı soyuducudan keçən soyuq suyun hesabına kondensasiya olunaraq maye halına — distillə suyuna — çevrilir və damcı-damcı stəkanda toplanır, duz isə kolbada qalır. Beləliklə, sadə distillə zamanı həm buxarlanma, həm də kondensasiya prosesləri baş verir: həlledicinin buxarı məhluldan ayrılır, həll olmuş bərk maddə isə kolbada qalır. Eyni üsulla suda həll olmuş digər bərk maddələr də sudan ayrıla bilər. Bir-birində həll olan iki və ya daha çox mayeni ayırmaq üçün isə fraksiyalı distillə üsulundan istifadə olunur; bu üsul mayelərin qaynama temperaturlarının fərqinə əsaslanır. Etil spirti (qaynama temperaturu 78°C) ilə suyun (qaynama temperaturu 100°C) qarışığı qızdırılanda əvvəlcə daha uçucu olan etil spirti buxarlanır. Spirt və su buxarları fraksiya kolonuna daxil olur; şüşə kürələr arasından daha uçucu spirt buxarı keçib soyuducuya çatır, su buxarı isə kondensasiya olub kolbaya geri qayıdır və beləliklə spirt buxarı su buxarından ayrılır. Temperatur 78°C-dən yuxarı qalxmağa başlayanda qızdırılma dayandırılır, çünki bu, etil spirtinin tam ayrıldığını göstərir.

Qrafiklər

Sadə distillə qurğusu: dəniz suyu kolbada qızdırılır, buxar soyuducuda kondensasiya olunur, duz isə kolbada qalır
Sadə distillə qurğusu: dəniz suyu kolbada qızdırılır, buxar soyuducuda kondensasiya olunur, duz isə kolbada qalır

Əsas terminlər

sadə distillə üsulu — Məhluldakı həlledicinin (məsələn, suyun) buxarlandırılıb yenidən kondensasiya etdirilməsi yolu ilə həll olmuş bərk maddədən ayrılması üsulu.
fraksiyalı distillə üsulu — Bir-birində həll olan, qaynama temperaturları kəskin fərqlənməyən iki və ya daha çox mayeni qaynama temperaturlarının fərqinə əsaslanaraq ayırma üsulu.
buxarlanma — Mayenin qızdırılaraq qaz (buxar) halına keçməsi.
kondensasiya — Buxarın soyuducudan keçən soyuq suyun hesabına yenidən maye halına keçməsi.
distillə suyu — Sadə distillə yolu ilə dəniz və ya duzlu sudan alınan, tərkibində duz olmayan saf su.
fraksiya kolonu — Fraksiyalı distillə qurğusunda mayelərin buxarları qarışığının daxil olduğu, şüşə kürələrlə dolu hissə.
soyuducu — Distillə qurğusunda buxarın soyuq suyun hesabına kondensasiya olunduğu hissə.
Metanol və çay sodasının su ilə qarışığı
MaddəSuda həll olmasıAqreqat halı
metanol (t qay. = 64,7°C)həll olurmaye
çay sodasıhəll olurbərk

Öyrəndiklərinizi yoxlayın bölməsindəki cədvəl (səh. 14): metanolun qaynama temperaturu, həmçinin hər iki maddənin suda həll olması və aqreqat halı göstərilir.

✎Dəniz suyundan sadə distillə ilə saf su alınması
  1. 11-ci addım: Duzlu dəniz suyu kolbaya tökülüb qızdırılır.
  2. 22-ci addım: Qızdırma nəticəsində su tədricən buxarlanmağa başlayır, duz isə kolbada qalır.
  3. 33-cü addım: Su buxarı soyuducudan keçən soyuq suyun hesabına kondensasiya olunur.
  4. 44-cü addım: Kondensasiya olunan saf su (distillə suyu) damcı-damcı stəkanda toplanır.
✎Etil spirti-su qarışığının fraksiyalı distillə ilə ayrılması
  1. 11-ci addım: Etil spirti (qaynama t. 78°C) ilə suyun (qaynama t. 100°C) qarışığı kolbaya tökülüb qızdırılır.
  2. 22-ci addım: Daha aşağı qaynama temperaturuna malik olan etil spirti əvvəlcə buxarlanır.
  3. 33-cü addım: Spirt və su buxarları fraksiya kolonuna daxil olur; su buxarı şüşə kürələr arasında kondensasiya olub kolbaya qayıdır, daha uçucu spirt buxarı isə soyuducuya keçir.
  4. 44-cü addım: Soyuducuda kondensasiya olan spirt damcı-damcı stəkana tökülür; temperatur 78°C-dən yuxarı qalxmağa başlayanda qızdırılma dayandırılır.
🚫Tez-tez səhv

Sadə distilləni fraksiyalı distillə ilə qarışdırmayın: sadə distillə mayeni onda həll olmuş BƏRK maddədən ayırır, fraksiyalı distillə isə bir-birində həll olan İKİ MAYENİ ayırır.

💡Qeyd

Fraksiyalı distillədə hansı mayenin əvvəlcə buxarlanacağını tapmaq üçün qaynama temperaturlarını müqayisə edin — aşağı olan əvvəlcə ayrılır.

🚫Tez-tez səhv

Stəkanda toplanan distillə suyunu kolbadakı su ilə eyni sanmayın — distillə suyu duzdan azad saf sudur, duz isə kolbada qalır.

💡Qeyd

Fraksiyalı distillədə temperaturun nə vaxt ayrılan mayenin qaynama nöqtəsindən yuxarı qalxdığına diqqət edin — bu, qızdırmanı dayandırmaq siqnalıdır.

Qaydalar

  1. 1Sadə distillə üsulu ilə həll olmuş bərk maddə (məsələn, duz) mayedən ayrılır.
  2. 2Distillə zamanı əvvəl buxarlanma, sonra kondensasiya prosesi baş verir.
  3. 3Sadə distillə prosesində həlledicinin buxarı məhluldan ayrılır, həll olmuş bərk maddə isə kolbada qalır.
  4. 4Fraksiyalı distillə üsulu bir-birində həll olan mayelərin qarışığını qaynama temperaturu fərqinə görə ayırır.
  5. 5Qarışıqda qaynama temperaturu aşağı olan maye əvvəlcə buxarlanır.
  6. 6Etil spirtinin qaynama temperaturu 78°C, suyun qaynama temperaturu isə 100°C-dir.
  7. 7Temperatur ayrılan mayenin qaynama temperaturundan yuxarı qalxmağa başlayanda qızdırılma dayandırılır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq