Onurğasız heyvanlarda bədənin əsas hissələri.Molyusklar
Qarınayaqlı, ikitaylı və başayaqlı molyuskların çanaq, manti və ayaq quruluşunu, hərəkət üsullarını və nümunələrini təsvir edir.
Molyusklar dənizlərdə, şirin su hövzələrində və quruda yaşayan onurğasız heyvanlardır. Əksəriyyəti azhərəkətlidir, bəziləri isə suda üzərək fəal hərəkət edir. Bu heyvanların əksəriyyətinin bədəni baş, gövdə və əzələli ayaqdan ibarətdir, bəzilərində isə baş və ya ayaq olmur; bədən çox vaxt xaricdən kirəc çanaqla əhatələnərək əlverişsiz təsirlərdən qorunur. Qarınayaqlı molyuskların bədəni asimmetrikdir və spiral burulmuş çanaq içində yerləşir; bədəni örtən manti adlı dəri qatının hüceyrələri çanağı əmələ gətirən maddəni ifraz edir, heyvan çanaqdan baş, ayaq və bədəninin ön hissəsini çıxara bilir, quruda yaşayan çılpaq ilbizin isə çanağı olmur. İkitaylı molyusklar azhərəkətli və ya hərəkətsizdir, gövdə-ayaqdan ibarət bədənləri iki taydan ibarət çanaq daxilində yerləşir. Başayaqlı molyusklar yalnız duzlu su hövzələrində rast gəlinən, suda fəal üzən yırtıcılardır; baş ayaqları qolcuqlara çevrildiyi üçün belə adlanır, qolcuqlar şikarı tutub saxlayır və bədənlərindən suyu vuraraq reaktiv hərəkət edirlər. Onların əksəriyyətində xarici çanaq yoxdur, dərinin altında buynuz maddədən lövhəşəkilli daxili çanaq var, yalnız nautiluslarda xarici çanağa rast gəlinir.
Məsələn: ilbiz ayaq əzələlərinin ardıcıl yığılıb-boşalması ilə hərəkət edərkən arxasında selikli iz buraxır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Qarınayaqlılar | İkitaylılar | Başayaqlılar |
|---|---|---|---|
| Çanaq | Spiral burulmuş (çılpaq ilbizdə yoxdur) | İki taydan ibarətdir | Əksəriyyətində xarici çanaq yoxdur, daxili lövhəşəkilli çanaq var |
| Bədən forması | Asimmetrik | Gövdə-ayaqdan ibarətdir | Baş, gövdə və qolcuqlardan ibarətdir |
| Hərəkət üsulu | Ayaq əzələlərinin yığılması (məs. ilbiz) | Tək ayaqla suyun dibi ilə zəif yerdəyişmə | Suyu bədənindən vuraraq reaktiv hərəkət |
| Yaşayış mühiti | Əsasən su, bəziləri quru | Su | Yalnız duzlu su |
Molyuskların üç qrupu çanağının forması, bədən quruluşu və hərəkət üsuluna görə fərqlənir.
| Struktur | Aid olduğu qrup | Funksiyası |
|---|---|---|
| Manti | Qarınayaqlılar | Çanağı əmələ gətirən maddəni ifraz edir |
| Qolcuqlar | Başayaqlılar | Şikarın tutulması və saxlanılması |
| Tək ayaq (anadonta) | İkitaylılar | Suyun dibi ilə zəif yerdəyişmə |
| Kirəc çanaq | Əksər molyusk | Bədəni əlverişsiz təsirlərdən qoruyur |
Molyusklarda hər struktur konkret bir funksiyaya xidmət edir: manti çanağı yaradır, qolcuq şikarı tutur, ayaq isə hərəkəti təmin edir.
- 11-ci addım: Çanağın tayları xaricdən bağ, daxildən əzələlərlə birləşib.
- 22-ci addım: Çanaq qarın hissəsindən aralanır.
- 33-cü addım: Aralanan yerdən tək ayaq çölə çıxır.
- 4Nəticə: Ayağın köməyi ilə heyvan suyun dibi ilə zəif yerdəyişmə edir.
- 11-ci addım: Baş hissəsindəki ayaqlar qolcuqlara çevrilib.
- 22-ci addım: Qolcuqlar şikarı tutub saxlayır.
- 33-cü addım: Heyvan bədənindən suyu xaricə vurur.
- 4Nəticə: Suyun xaricə vurulması nəticəsində yaranan itələmə qüvvəsi heyvanı əks istiqamətdə hərəkət etdirir — bu, reaktiv hərəkətdir.
Bütün qarınayaqlıların çanağı olduğunu düşünmək səhvdir — quruda yaşayan çılpaq ilbizin çanağı yoxdur, spiral çanaq isə başqa qarınayaqlılara aiddir.
Başayaqlı molyuskların şirin suda yaşadığını düşünmək səhvdir — dərslikdə onlara yalnız duzlu su hövzələrində rast gəlindiyi göstərilir.
Başayaqlıların əksəriyyətində xarici çanaq olmadığını bilmək kifayət deyil — nautiluslar bu qaydanın istisnasıdır və xarici çanağa malikdir.
"Başayaqlı" adının mənşəyini yadda saxlamaq üçün: bu molyusklarda ayaqlar məhz baş hissəsində yerləşib qolcuğa çevrilib.
Qaydalar
- 1Molyusklar dənizlərdə, şirin su hövzələrində və quruda yaşayır; əksəriyyəti azhərəkətlidir, bəziləri suda üzərək fəal hərəkət edir.
- 2Əksər molyuskun bədəni baş, gövdə və əzələli ayaqdan ibarətdir, lakin bəzilərində baş və ya ayaq olmaya bilər; bədən çox vaxt xaricdən kirəc çanaqla əhatələnir.
- 3Qarınayaqlı molyuskların bədəni asimmetrikdir, spiral burulmuş çanaq içində yerləşir; manti adlı dəri qatının hüceyrələri çanağı əmələ gətirən maddəni ifraz edir.
- 4Quruda yaşayan çılpaq ilbizin çanağı olmur; ilbiz ayaq əzələlərinin yığılması ilə hərəkət edir və selikli iz buraxır.
- 5İkitaylı molyusklar azhərəkətli və ya hərəkətsizdir, iki taydan ibarət çanaqları var; anadontada tayları xaricdən bağ, daxildən əzələlər birləşdirir və heyvan tək ayaqla suyun dibi ilə zəif yerdəyişmə edir.
- 6Başayaqlı molyusklar yalnız duzlu suda yaşayan fəal üzən yırtıcılardır; baş ayaqları qolcuqlara çevrildiyi üçün belə adlanır və bədənindən suyu vuraraq reaktiv hərəkət edir.
- 7Başayaqlıların əksəriyyətində xarici çanaq yoxdur, dərinin altında buynuz maddədən lövhəşəkilli daxili çanaq var; yalnız nautiluslarda xarici çanağa rast gəlinir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir