Birhüceyrəlilər yarımaləmi. Sarkomastiqoforlar və infuzorlar tipi
Amöb, evqlena və infuzor-tərlik quruluşu.
Birhüceyrəlilər yarımaləmi bədəni yalnız bir hüceyrədən ibarət olan mikroskopik heyvanabənzər orqanizmləri əhatə edir. Bu orqanizmlər bütün həyat funksiyalarını — qidalanma, tənəffüs, ifrazat, hərəkət və çoxalmanı — tək bir hüceyrə daxilində həyata keçirir. Sarkomastiqoforlar tipinə iki mühüm nümayəndə daxildir: amöb (Sarkodinlər sinfi) və evqlena (Qamçılılar sinfi). Amöb yalançı ayaqlar (psevdopodilər) vasitəsilə hərəkət edir, bədən forması qeyri-sabitdir və qidanı faqositoz yolu ilə — yalançı ayaqlarla əhatə edərək qəbul edir. Evqlena isə qamçı vasitəsilə hərəkət edir, tərkibində xloroplast olduğu üçün işıqda fotosintez edir, qaranlıqda isə hazır üzvi maddələrlə qidalanır — bu səbəbdən qarışıq qidalanma (miksotrof) üsuluna malikdir. İnfuzorlar tipinin ən tanınmış nümayəndəsi infuzor-tərlik ən mürəkkəb quruluşlu birhüceyrəli orqanizmdir: bədəni çoxsaylı kirpikciklərlə örtülüdür, iki nüvəyə — həyat fəaliyyətini idarə edən makronukleusa və çoxalmada iştirak edən mikronukleusa malikdir, həmçinin qidanı qəbul etmək üçün xüsusi hüceyrə ağzı (sitostom) və hüceyrə udlağı (sitofarinks) vardır. Birhüceyrəlilər əsasən bölünmə (qeyri-cinsi) yolu ilə çoxalır, əlverişsiz şəraitdə isə sista əmələ gətirərək qoruyucu qınla örtülürlər.
Məsələn: amöbün formasının qeyri-sabit olması onun sitoplazma axını ilə daim yalançı ayaqlar əmələ gətirməsindən irəli gəlir, infuzor-tərliyin isə bədəni sıx kirpikcik örtüyünə malik olduğu üçün sabit formadadır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Amöb | Evqlena | İnfuzor-tərlik |
|---|---|---|---|
| Aid olduğu tip | Sarkomastiqoforlar | Sarkomastiqoforlar | İnfuzorlar |
| Aid olduğu sinif | Sarkodinlər | Qamçılılar | — |
| Hərəkət orqanoidi | Yalançı ayaqlar (psevdopodilər) | Qamçı | Kirpikciklər |
| Bədən forması | Qeyri-sabit (daim dəyişir) | Nisbətən sabit | Sabit (sıx kirpikcik örtüyü sayəsində) |
| Qidalanma üsulu | Faqositoz (hazır üzvi maddə) | Miksotrof — işıqda fotosintez, qaranlıqda hazır üzvi maddə | Hüceyrə ağzı (sitostom) və hüceyrə udlağı (sitofarinks) ilə |
| Nüvə sayı | Bir nüvə | Bir nüvə | İki nüvə (makronukleus və mikronukleus) |
Cədvəl göstərir ki, infuzor-tərlik ən mürəkkəb quruluşa malikdir: iki nüvəsi, xüsusi hüceyrə ağzı və udlağı var. Evqlena qarışıq qidalanma qabiliyyətinə görə digərlərindən fərqlənir.
- 1Müşahidə: Amöbü mikroskop altında izlədikdə onun bədən formasının daim dəyişdiyini görürük.
- 2Səbəb: Amöbdə sitoplazma daim axın halındadır. Sitoplazma axını nəticəsində yalançı ayaqlar (psevdopodilər) əmələ gəlir. Bu ayaqlar bir istiqamətə uzandıqca bədən forması dəyişir.
- 3Nəticə: Amöbün bədən formasının qeyri-sabit olması onun sitoplazma axını ilə daim yalançı ayaqlar əmələ gətirməsindən irəli gəlir. İnfuzor-tərlikdə isə bədən sıx kirpikcik örtüyünə malik olduğu üçün forma sabit qalır.
SƏHV: Amöbü bitki hesab etmək. Amöbdə xloroplast yoxdur, fotosintez etmir — o, hazır üzvi maddələrlə faqositoz yolu ilə qidalanan heyvanabənzər orqanizmdir.
QEYD: Makronukleus və mikronukleusu qarışdırmamaq üçün belə yadda saxla: MAKRO (böyük) nüvə — MADDƏLƏR mübadiləsi; MİKRO (kiçik) nüvə — çoxalma. Hər ikisi eyni baş hərflə başlayır.
Qaydalar
- 1Birhüceyrəlilər yarımaləminin bütün nümayəndələri bədəni bir hüceyrədən ibarət olan heyvanabənzər orqanizmlərdir.
- 2Amöb yalançı ayaqlarla hərəkət edir, bədən forması qeyri-sabitdir, faqositozla qidalanır — xloroplastı olmadığı üçün bitki deyil.
- 3Evqlena qamçı ilə hərəkət edir, xloroplastı olduğu üçün işıqda fotosintez edir, qaranlıqda hazır üzvi maddələrlə qidalanır — qarışıq qidalanma (miksotrof).
- 4İnfuzor-tərlik ən mürəkkəb birhüceyrəlidir: kirpikciklərlə hərəkət, iki nüvə (makronukleus — maddələr mübadiləsi; mikronukleus — çoxalma), hüceyrə ağzı və udlağı.
- 5Birhüceyrəlilər əsasən bölünmə (qeyri-cinsi) yolu ilə çoxalır; əlverişsiz şəraitdə sista əmələ gətirir.
- 6Sarkomastiqoforlar tipinə amöb (Sarkodinlər sinfi) və evqlena (Qamçılılar sinfi) daxildir.
- 7Amöbü bitki, evqlenanı isə yalnız bitki hesab etmək ümumi səhvdir — hər ikisi heyvanabənzər xüsusiyyətlərə malikdir.
- 8İnfuzor-tərlikdə makronukleus həyat fəaliyyətini (maddələr mübadiləsini) idarə edir, mikronukleus isə yalnız çoxalma prosesində iştirak edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir