bio7-5.2· V Bölmə: Birhüceyrəlilər və çoxhüceyrəlilər yarımaləmi· ~13 dəq

Birhüceyrəlilərin həyat fəaliyyəti və müxtəlifliyi

Qidalanma, tənəffüs, ifrazat və çoxalma.

Birhüceyrəlilər bütün həyati funksiyaları — qidalanma, tənəffüs, ifrazat və çoxalmanı — tək bir hüceyrə daxilində yerinə yetirən orqanizmlərdir. Qidalanma üsulları nümayəndədən asılı olaraq müxtəlifdir: amöb yalançı ayaqlarla (psevdopodilər) qida hissəciyini əhatə edərək faqositoz yolu ilə qidalanır, infuzor-tərlik isə kirpikciklərinin dalğavari hərəkəti ilə qida hissəciklərini hüceyrə ağzına (sitostoma) ötürür; hər iki halda qida həzm vakuoluna daxil olur və fermentlər vasitəsilə parçalanır. Tənəffüs bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə baş verir — O₂ hüceyrəyə daxil olur, CO₂ xaric edilir, ayrıca tənəffüs orqanları yoxdur. İfrazat yığılıb-açılan (pulsasiya edən) vakuol vasitəsilə həyata keçirilir: xüsusilə şirin su növlərində su daim osmotik yolla hüceyrəyə daxil olduğu üçün bu vakuol fasiləsiz işləyərək artıq suyu xaric edir, əks halda hüceyrə şişib partlayar. Birhüceyrəlilər əsasən qeyri-cinsi yolla — ikiyə bölünmə ilə çoxalır, lakin bəzilərində cinsi proses də müşahidə olunur (məsələn, infuzor-tərlikdə konyuqasiya zamanı iki fərd müvəqqəti birləşərək mikronukleus hissəcikləri ilə irsi material mübadiləsi aparır, lakin fərdlərin sayı artmır). Birhüceyrəlilər müxtəlif qruplarla təmsil olunur: dəniz birhüceyrəliləri (radiolyariyalar — silisiumlu skelet; foraminiferlər — CaCO₃ qabıqlı), parazit birhüceyrəlilər (malyariya plazmodisi, dizenteriya amöbü).

📌Nümunə

Məsələn: dəniz birhüceyrəli foraminiferlərin əhəngli qabıqları milyon illər ərzində okean dibində toplanaraq təbaşir və əhəngdaşı süxurlarını əmələ gətirir.

Əsas terminlər

Faqositoz — Amöbün yalançı ayaqları (psevdopodiləri) ilə qida hissəciyini əhatə edərək hüceyrə daxilinə qəbul etməsi üsulu.
Sitostoma — İnfuzor-tərlikdə kirpikciklərin dalğavari hərəkəti ilə qida hissəciklərinin ötürüldüyü hüceyrə ağzı.
Yığılıb-açılan (pulsasiya edən) vakuol — Şirin su birhüceyrəlilərində artıq suyu fasiləsiz xaric edərək osmotənzimləməni təmin edən orqanoid.
Diffuziya — Birhüceyrəlilərdə tənəffüs qazlarının (O₂ və CO₂) bütün bədən səthi ilə passiv keçid yolu.
İkiyə bölünmə — Birhüceyrəlilərin əsas qeyri-cinsi çoxalma üsulu; əvvəlcə nüvə, sonra sitoplazma bölünərək iki yeni fərd əmələ gəlir.
Konyuqasiya — İnfuzor-tərlikdə iki fərdin müvəqqəti birləşərək mikronukleus hissəcikləri ilə irsi material mübadiləsi apardığı cinsi proses; fərdlərin sayı artmır.
Amöb və infuzor-tərliyin qidalanma üsullarının müqayisəsi
ƏlamətAmöbİnfuzor-tərlik
Qidanı tutma üsuluYalançı ayaqlarla (psevdopodilərlə) əhatə edirKirpikciklərin dalğavari hərəkəti ilə ötürür
Qidanın daxil olduğu yerFaqositoz qovuqcuğu (birbaşa sitoplazmaya)Hüceyrə ağzı (sitostoma)
Həzm olunduğu orqanoidHəzm vakuoluHəzm vakuolu
Həzm mexanizmiFermentlərlə parçalanmaFermentlərlə parçalanma

Amöb və infuzor-tərlik qidalanma üsuluna görə fərqlənsələr də, hər ikisində qida həzm vakuolunda fermentlər vasitəsilə parçalanır.

✎Şirin su amöbündə qidanın həzm olunma ardıcıllığı
  1. 11. Yaxınlaşma: Amöb yalançı ayaqlarını qida hissəciyinə (məsələn, bakteriyaya) doğru uzadır.
  2. 22. Əhatə etmə: Yalançı ayaqlar qida hissəciyini tam əhatə edərək faqositoz qovuqcuğu əmələ gətirir.
  3. 33. Həzm vakuolunun yaranması: Qovuqcuq hüceyrə daxilinə keçərək həzm vakuoluna çevrilir.
  4. 44. Fermentativ parçalanma: Həzm vakuoluna fermentlər daxil olur və qida hissəciyini sadə maddələrə parçalayır.
  5. 55. Sorulma: Parçalanmış qida maddələri vakuoldan sitoplazmaya sorulur.
  6. 66. Həzm olunmayan qalığın xaric edilməsi: Həzm olunmayan qalıq hüceyrənin istənilən yerindən xaric edilir.
🚫Tez-tez səhv

Bütün birhüceyrəlilər eyni qidalanma üsuluna malik deyil: amöb faqositozla, infuzor-tərlik hüceyrə ağzı (sitostoma) vasitəsilə, evqlena isə qarışıq qidalanma ilə seçilir. Şagirdlər çox vaxt hamısını eyni üsulla qidalanır zənn edirlər.

💡Qeyd

Konyuqasiya çoxalma deyil, cinsi prosesdir — iki infuzor-tərlik arasında irsi material mübadiləsi aparılır, lakin fərdlərin sayı artmır. Çoxalma ancaq fərd sayının artmasıdır, bu isə ikiyə bölünmə ilə baş verir.

Qaydalar

  1. 1Amöb qidanı faqositoz yolu ilə — yalançı ayaqlarla əhatə edərək qəbul edir, infuzor-tərlik isə kirpikciklərlə qidanı hüceyrə ağzına ötürür.
  2. 2Birhüceyrəlilərdə tənəffüs bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə baş verir — xüsusi tənəffüs orqanları yoxdur.
  3. 3Yığılıb-açılan (pulsasiya edən) vakuol artıq suyu xaric edərək osmotənzimləməni təmin edir; şirin su növlərində dəniz növlərinə nisbətən daha fəal işləyir.
  4. 4Birhüceyrəlilər əsasən qeyri-cinsi yolla — ikiyə bölünmə ilə çoxalır; əvvəlcə nüvə, sonra sitoplazma bölünür.
  5. 5Konyuqasiya infuzor-tərlikdə baş verən cinsi prosesdir — iki fərd arasında irsi material mübadiləsi aparılır, lakin fərdlərin sayı artmadığı üçün bu, çoxalma deyil.
  6. 6Bütün birhüceyrəlilər eyni qidalanma üsuluna malik deyil: amöb faqositozla, infuzor hüceyrə ağzı ilə, evqlena qarışıq qidalanma ilə seçilir — bu, ümumi şagird səhvidir.
  7. 7Dəniz birhüceyrəlilərindən radiolyariyaların silisiumlu skeleti, foraminiferlərin isə CaCO₃ qabığı vardır; foraminifer qabıqları təbaşir və əhəngdaşı süxurlarını əmələ gətirir.
  8. 8Parazit birhüceyrəlilərdə (malyariya plazmodisi) həzm vakuolları zəif inkişaf edir, çünki onlar hazır həzm olunmuş qidaları sahibin bədənindən sorurlar.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq