Çoxhüceyrəlilər yarımaləmi. Bağırsaqboşluqlular tipi
Hidra, meduza və mərcan quruluşu.
Bağırsaqboşluqlular (lat. Coelenterata) — ən sadə quruluşlu çoxhüceyrəli heyvanlardır. Onların bədəni iki hüceyrə qatından — ektoderma (xarici) və entodermadan (daxili) ibarətdir; bu iki qat arasında hüceyrəsiz, şəffaf mezoqleya yerləşir. Bağırsaqboşluqlular şüa (radial) simmetriyaya malikdir, yəni bədəni mərkəzi ox ətrafında eyni quruluşlu hissələrə bölünür. Bədənin daxilində bağırsaq boşluğu mövcuddur və o, tək bir dəlik — ağız vasitəsilə xaricə açılır; qida bu dəlikdən daxil olur, həzm olunmayan qalıqlar da eyni dəlikdən xaric edilir — ayrıca anal dəliyi yoxdur. Xarici qatda (ektodermada) yerləşən dalayıcı hüceyrələr bu tipin ən xarakterik xüsusiyyətidir: hər dalayıcı hüceyrənin içərisində zəhərli maye ilə dolu kapsul və spiral şəkildə bükülmüş dalayıcı sap olur; qıcıqlandıqda sap sürətlə xaricə atılaraq ovu iflic edir və ya düşməni qorxudur. Əsas nümayəndələr: şirin su hidrası (tək, oturaq həyat tərzi keçirən polip forması), meduza (sərbəst üzən, çətirşəkilli bədən quruluşu, qalın mezoqleya), mərcan polipləri (koloniya halında yaşayır, bədən ətrafında əhəngli — CaCO₃ skelet ifraz edərək mərcan riflərini əmələ gətirir).
Məsələn: hidranı bir neçə hissəyə kəksək, hər bir hissə itirilmiş toxumaları regenerasiya edərək tam bir orqanizmə çevrilə bilər.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Hidra | Meduza | Mərcan polipi |
|---|---|---|---|
| Həyat tərzi | Tək, oturaq | Sərbəst üzən | Koloniya halında |
| Bədən forması | Polip | Çətirşəkilli | Polip |
| Mezoqleya qalınlığı | Nazik | Qalın | Nazik |
| Skelet | Yoxdur | Yoxdur | Əhəng (CaCO₃) skelet ifraz edir |
| Yaşayış mühiti | Şirin su | Dəniz | Dəniz |
Cədvəl 1. Hidra, meduza və mərcan poliplərinin əsas fərqləndirici xüsusiyyətləri.
- 1Təcrübə: Hidra bir neçə hissəyə kəsilir.
- 2Müşahidə: Hər bir kəsilmiş hissə itirilmiş toxumaları bərpa etməyə başlayır.
- 3Nəticə: Hər bir hissədən tam, müstəqil hidra orqanizmi inkişaf edir. Bu, bağırsaqboşluqlularda regenerasiya qabiliyyətinin nə qədər yüksək olduğunu göstərir.
Şagirdlər tez-tez bağırsaq boşluğunun yeganə dəliyinin (ağız) həm qidanı qəbul etdiyini, həm də həzm olunmayan qalıqları xaric etdiyini unudurlar. Bağırsaqboşluqlularda ayrıca anal dəliyi yoxdur — hər şey eyni dəlikdən keçir.
Dalayıcı hüceyrələr yalnız ektodermada (xarici qatda) yerləşir. Entodermada dalayıcı hüceyrə tapılmır. İmtahanda 'dalayıcı hüceyrələr hansı qatdadır' sualında səhv etməmək üçün bunu yadda saxla.
Qaydalar
- 1Bağırsaqboşluqlular iki hüceyrə qatına malikdir: ektoderma (xarici) və entoderma (daxili); onların arasında mezoqleya yerləşir.
- 2Bu tipin heyvanları şüa (radial) simmetriyaya malikdir — bədən mərkəzi ox ətrafında eyni quruluşlu hissələrdən ibarətdir.
- 3Bağırsaq boşluğu tək bir dəlik (ağız) vasitəsilə xaricə açılır — qida buradan daxil olur, həzm olunmayan qalıq da eyni dəlikdən xaric edilir; ayrıca anal dəliyi yoxdur.
- 4Dalayıcı hüceyrələr ektodermada yerləşir; qıcıqlandıqda dalayıcı sap xaricə atılır və zəhərli maye ilə ov iflic edilir — bu, ovlama və müdafiə üçündür.
- 5Şirin su hidrası tək, oturaq həyat tərzi keçirən polip formasıdır; tumurcuqlanma ilə qeyri-cinsi, yumurta və spermatozoidlə isə cinsi çoxalır.
- 6Meduza sərbəst üzən bağırsaqboşluqludur; bədəni çətirşəkilli olub, mezoqleyası hidraya nisbətən daha qalındır.
- 7Mərcan polipləri koloniya halında yaşayır; hər fərd öz ətrafına CaCO₃ (əhəng) skelet ifraz edir, ölmüş fərdlərin skeletləri üzərində yeni fərdlər inkişaf edərək mərcan riflərini əmələ gətirir.
- 8Bağırsaqboşluqlularda həzm qarışıqdır: entoderma hüceyrələri bağırsaq boşluğuna ferment ifraz edərək hüceyrəxarici həzmi, sonra isə qida hissəciklərini faqositozla udaraq hüceyrədaxili həzmi həyata keçirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir