Bağırsaqboşluqluların həyat fəaliyyəti
Qidalanma, tənəffüs, sinir sistemi, çoxalma.
Bağırsaqboşluqluların həyat fəaliyyəti onların sadə, lakin effektiv quruluşuna uyğunlaşmışdır. Hidrada qidalanma dalayıcı hüceyrələrlə başlayır: ov qıcıqlandırıldıqda dalayıcı sap sürətlə atılır, zəhərli maye ovu iflic edir, sonra qollar (tentakullar) vasitəsilə ağız dəliyinə gətirilir. Bağırsaq boşluğunda həzm iki mərhələdə — əvvəlcə entoderma hüceyrələrinin ifraz etdiyi fermentlərlə hüceyrədənkənar, sonra kiçik hissəciklərin faqositozla udularaq hüceyrədaxili həzm formasında gedir. Tənəffüs üçün xüsusi orqan yoxdur — O₂ bütün bədən səthindən diffuziya yolu ilə daxil olur, CO₂ isə xaric edilir. Sinir sistemi ən sadə — diffuz (səpələnmiş) tiplidir; sinir hüceyrələri bədən boyu şəbəkə əmələ gətirir, ayrıca beyin və ya sinir düyünləri yoxdur. Çoxalma iki üsulla baş verir: yayda qeyri-cinsi — tumurcuqlanma, payızda isə cinsi — erkək və dişi cinsiyyət hüceyrələrinin mayalanması ilə. Hidra yüksək regenerasiya qabiliyyətinə malikdir — ara hüceyrələr sayəsində itirilmiş hissələrini asanlıqla bərpa edir. Meduzalarda isə nəsil növbələşməsi (polip ↔ meduza) müşahidə olunur: polip qeyri-cinsi yolla meduza, meduza cinsi yolla sürfə, sürfə isə yenidən polip əmələ gətirir.
Məsələn: yayda hidranın bədənində şişkinlik (tumurcuq) əmələ gələrək böyüyür, sonra ana fərddən ayrılıb müstəqil yaşayır — bu, tumurcuqlanmadır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Qeyri-cinsi çoxalma | Cinsi çoxalma |
|---|---|---|
| Mövsüm | Yay | Payız |
| Üsul | Tumurcuqlanma | Erkək və dişi cinsiyyət hüceyrələrinin mayalanması |
| Proses | Bədəndə şişkinlik əmələ gəlir, böyüyür, ayrılır | Yumurta və spermatozoidlərin birləşməsi |
| Yeni fərd | Ana fərddən ayrılan müstəqil orqanizm | Mayalanmış yumurtadan inkişaf edən orqanizm |
Hidra həm qeyri-cinsi, həm də cinsi yolla çoxalır — üsul mövsümdən asılıdır.
- 1Başlanğıc: Yay mövsümündə hidranın bədənində kiçik bir şişkinlik (tumurcuq) əmələ gəlir.
- 2İnkişaf: Tumurcuq böyüyür, onun üzərində qollar və ağız dəliyi formalaşır.
- 3Ayrılma: Tam formalaşmış kiçik hidra ana fərddən ayrılır.
- 4Müstəqil həyat: Ayrılan yeni hidra müstəqil qidalanır və yaşayır.
Səhv: Hidranın yalnız cinsi yolla çoxaldığını düşünmək. Əslində hidra həm qeyri-cinsi (yayda tumurcuqlanma), həm də cinsi (payızda mayalanma) yolla çoxalır.
Diqqət: Meduzalarda nəsil növbələşməsini (polip ↔ meduza) hidranın çoxalması ilə qarışdırmayın. Hidrada tumurcuqlanma nəsil növbələşməsi deyil, qeyri-cinsi çoxalmadır.
Qaydalar
- 1Hidrada qidalanma dalayıcı hüceyrələrlə ovu iflic etməklə başlayır; iflic olmuş ov qollar vasitəsilə ağız dəliyinə gətirilir.
- 2Bağırsaq boşluğunda həzm qarışıqdır: əvvəlcə fermentlərlə hüceyrədənkənar, sonra faqositozla hüceyrədaxili həzm gedir.
- 3Bağırsaqboşluqlularda tənəffüs bütün bədən səthi ilə diffuziya yolu ilə həyata keçir; xüsusi tənəffüs orqanı yoxdur.
- 4Sinir sistemi diffuz (səpələnmiş) tiplidir — sinir hüceyrələri şəbəkə əmələ gətirir, ayrıca beyin və sinir düyünləri yoxdur.
- 5Hidra iki üsulla çoxalır: yayda qeyri-cinsi (tumurcuqlanma), payızda cinsi (yumurta və spermatozoidlərlə).
- 6Hidrada regenerasiya yüksəkdir — ara hüceyrələr hesabına kəsilmiş hissə bərpa olunaraq tam orqanizmə çevrilir.
- 7Meduzalarda nəsil növbələşməsi (polip ↔ meduza) baş verir: polip qeyri-cinsi yolla meduza, meduza cinsi yolla sürfə əmələ gətirir.
- 8Ümumi səhv: hidranın yalnız cinsi yolla çoxaldığını düşünmək; əslində hidra həm qeyri-cinsi (tumurcuqlanma), həm də cinsi yolla çoxalır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir