Şibyələr
Göbələk + yosun simbiozu — likenlər.
Şibyələr (likenlər) iki müxtəlif orqanizmin — heterotrof göbələk və avtotrof yosun (və ya siyanobakteriya) arasında yaranan simbiotik birlikdir. Bu birlikdə göbələk mühitdən su və mineral maddələr udaraq yosunu təmin edir, yosun isə fotosintez yolu ilə üzvi maddələr sintez edərək həm özünü, həm də göbələyi qidalandırır. Belə qarşılıqlı faydalı münasibət sayəsində şibyələr ən sərt iqlim şəraitində — qütb tundrasında, yüksək dağlıq ərazilərdə, qayalıqlarda belə yaşaya bilir. Şibyələr çox yavaş böyüyür (ildə cəmi bir neçə millimetr), lakin yüz illərlə yaşaya bilər. Onlar havanın çirklənməsinə qarşı son dərəcə həssasdır: havada zəhərli qazlar (xüsusilə SO₂) olduqda şibyələr məhv olur, buna görə də onlar təbii bioloji indikator kimi istifadə edilir. Quruluşuna görə şibyələr üç qrupa ayrılır: qabıqvari (substrata möhkəm yapışan, daş və ağac qabığı üzərində), yarpaqvari (substratdan qismən ayrılan lövhəcikşəkilli) və koldvari (budaqlanan kol formasında). Şibyələr təbiətdə torpaqəmələgəlmə prosesinin ilkin iştirakçılarıdır — onlar ifraz etdikləri turşularla dağ süxurlarını parçalayır və ilkin torpaq qatını yaradır. Bundan əlavə, bəzi şibyə növlərindən lakmus (qıy mətli piqment), ətir maddələri və dərman preparatları alınır.
Məsələn: şəhər mərkəzində daş divarlarda şibyənin olmaması havanın SO₂ ilə çirkləndiyini göstərir, kənd yerlərində isə eyni divar növündə şibyənin bol olması havanın təmizliyinə dəlalət edir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Qrup | Xarici görünüş | Substratla əlaqə | Rast gəlinən yer |
|---|---|---|---|
| Qabıqvari | Nazik qabıq təbəqəsi şəklində | Substrata möhkəm yapışır, ayrılmır | Daş, ağac qabığı üzərində |
| Yarpaqvari | Lövhəcik şəklində, yarpağa bənzər | Substratdan qismən ayrılan, kənarları qalxan | Müxtəlif səthlər üzərində |
| Koldvari | Budaqlanan kol formasında | Substratdan tam ayrı, dik duran | Torpaq, ağac budaqları üzərində |
Cədvəl 1. Şibyələr xarici quruluşuna və substratla əlaqəsinə görə üç əsas qrupa bölünür.
- 1Müşahidə: Şəhərin mərkəzində yerləşən köhnə bir daş divarı yoxlayırıq — üzərində şibyəyə rast gəlinmir. Eyni daş növündən tikilmiş kənd yerindəki divarı yoxlayırıq — üzəri şibyə ilə tam örtülüdür.
- 2Səbəb: Şəhər mərkəzində nəqliyyat və sənaye müəssisələrindən havaya SO₂ (kükürd dioksid) kimi zəhərli qazlar atılır. Şibyələr bu qazlara qarşı son dərəcə həssasdır və çirkli havada məhv olur. Kənd yerində hava təmiz olduğu üçün şibyələr rahat inkişaf edir.
- 3Nəticə: Şəhər mərkəzində daş divarlarda şibyənin olmaması havanın SO₂ ilə çirkləndiyini, kənd yerlərində eyni divar növündə şibyənin bol olması isə havanın təmizliyini göstərir. Bu nümunə şibyələrin təbii bioloji indikator kimi əhəmiyyətini sübut edir.
Ən geniş yayılmış səhv: şibyəni ayrıca göbələk və ya ayrıca yosun hesab etmək. Əslində şibyə iki müxtəlif orqanizmin — göbələk və yosunun simbiotik birliyidir. Şibyə tək orqanizm deyil, iki orqanizmin birgə yaşayış formasıdır.
Şibyələr havada zəhərli qazlar (xüsusilə SO₂) olduqda məhv olur. Buna görə də şəhərin çirkli havasında şibyəyə rast gəlinməməsi təbiidir — şibyələrin mövcudluğu havanın təmizliyinə dəlalət edir, yoxluğu isə çirklənmədən xəbər verir.
Qaydalar
- 1Şibyə (liken) göbələk + yosun (və ya siyanobakteriya) simbiozudur — iki orqanizm qarşılıqlı fayda əldə edir.
- 2Göbələk heterotrof qidalanır, su və mineral maddə təmin edir; yosun avtotrof qidalanır, fotosintez yolu ilə üzvi maddə sintez edir.
- 3Şibyələr quruluşuna görə 3 qrupa bölünür: qabıqvari (daş/ağac qabığı üzərində), yarpaqvari (substratdan qismən ayrılan) və koldvari (budaqlanan kol).
- 4Şibyələr çox yavaş böyüyür (ildə bir neçə mm), lakin yüz illərlə yaşaya bilir; onlar havanın çirklənməsinə həssas olduğu üçün bioloji indikator rolunu oynayır.
- 5Şibyələr dağ süxurlarını parçalayaraq ilkin torpaq qatını yaradır; şibyə turşusu süxurların kimyəvi aşınmasında iştirak edir.
- 6Bəzi şibyə növlərindən lakmus (qıy mətli piqment), ətir maddələri, şibyə turşusu (dərman xammalı) alınır.
- 7Ümumi səhv: şibyəni ayrıca göbələk və ya ayrıca yosun saymaq — əslində o, iki müxtəlif orqanizmin birgə yaşayış formasıdır.
- 8Şibyələr ən sərt iqlim şəraitində (qütb, yüksək dağlıq, qayalıq) yaşaya bilir — bu, simbioz sayəsində mümkündür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir