Qədimdə kitab işi
Orta əsr kitab ustalarının zəhməti, sənətə qayğı və cümlənin qrammatik əsası
Orta əsrlərdə bir kitabın hazırlanması bir neçə sənətkarın birgə əməyini tələb edirdi. Mətn xəttatları, nəqqaşları, müsəhhihləri, rəssamları və cildçiləri həmin dövrün canlı mətbəələri adlandırır. Xəttat əsərin üzünü köçürür, müsəhhih isə yazının düzgünlüyünə nəzarət edən ustalardan biri olurdu. Xəttatın işi həm çətin, həm də məsuliyyətli idi: müəllifin və əsərin tanınmasında onun dəst-xətti və dəqiqliyi də rol oynayırdı.
Tarixi mənbələrdə rəvayət kimi verilən Xacə Yadigar əhvalatı ustalığın təkcə sürətlə ölçülmədiyini göstərir. Xacə Yadigar gündə on beyt köçürə biləcəyini söyləsə də, Əbdüləziz ona səbirli işləyib gündə bir və ya iki beyt köçürməyi məsləhət görür. Rəvayətə görə, xəttat Hafizin divanını yeddi ilə tamamlayır. Burada əsas qarşılaşdırma sürətlə çox yazmaqla gözəl və keyfiyyətli yazmaq arasındadır.
Mətn həm də kitab emalatxanalarının bilik və sənət ənənəsini yaşatdığını göstərir. Cəfər Təbrizi Herat saray kitabxanasına rəhbərlik edir və klassik əsərlərin üzünü köçürür; Kəmaləddin Behzad əvvəl Heratda, sonra Təbrizdə kitabxana işinə başçılıq edir; Sultan Məhəmməd həm rəssam kimi əsərlərə rəsmlər çəkir, həm də Təhmasibə sənət öyrədir. Tarixi mənbələrə aid edilən Şah İsmayıl əhvalatında isə Behzad və Mahmud Nişapurinin döyüş ərəfəsində qorunması hökmdarın sənət adamlarına verdiyi dəyərin nümunəsi kimi təqdim olunur.
Dil qaydaları hissəsində cümlənin quruluşca növü qrammatik əsasların sayına görə müəyyənləşdirilir. Bir qrammatik əsası olan cümlə sadə, iki və daha artıq qrammatik əsası olan cümlə mürəkkəbdir. Fel formasını görən kimi ayrıca əsas saymaq olmaz: eyni mübtədaya bağlanan həmcins xəbərlər bir əsası genişləndirə bilər, feli bağlama və digər qeyri-təsriflənən formalar da öz-özlüyündə yeni qrammatik əsas yaratmır. Buna görə hər cümlədə əvvəlcə kim və ya nə haqqında danışıldığını, sonra həmin mübtədanın xəbərini müəyyənləşdirmək lazımdır.
Əsas terminlər
| Sənətkar | Mətndə verilən fəaliyyət |
|---|---|
| Cəfər Təbrizi | Herat saray kitabxanasına rəhbərlik etmiş, bir sıra klassik əsərlərin üzünü köçürmüşdür. |
| Kəmaləddin Behzad | 1484-cü ildə 28 yaşında Herat kitabxanasına müdir təyin edilmiş, sonralar Təbrizdə Səfəvi kitabxanasına başçılıq etmişdir. |
| Şah Mahmud Nişapuri | Xəttatlıqla yanaşı, qəzəl, qəsidə və rübailər də yazmışdır. |
| Sultan Məhəmməd | Kitabxanada işləmiş, Təhmasibə rəssamlıq öyrətmiş və klassik əsərlərə rəsmlər çəkmişdir. |
| Növ | Əsasların sayı | Yoxlama yolu |
|---|---|---|
| Sadə cümlə | Bir | Bir mübtəda-xəbər əlaqəsi müəyyənləşdirilir; həmcins üzvlər ayrıca əsas sayılmır. |
| Mürəkkəb cümlə | İki və daha artıq | Hər hissədə ayrıca mübtəda-xəbər əlaqəsi müəyyənləşdirilir. |
Fel formalarını saymaq əvəzinə hər xəbərin hansı mübtədaya bağlandığını yoxla.
- 1Cümlə: "Müəllim şagirdləri çağırdı və sabah ekskursiyaya gedəcəklərini xəbər verdi."
- 2Əsas: Mübtəda müəllimdir; çağırdı və xəbər verdi xəbərləri həmin ortaq mübtədaya bağlanır.
- 3Nəticə: Bir qrammatik əsas olduğuna görə cümlə sadədir.
- 1Cümlə: "Çoban çomağına söykənib göy yaylaqlara tamaşa edirdi."
- 2Təhlil: Söykənib feli bağlamadır; təsriflənən xəbər tamaşa edirdi, onun mübtədası isə çobandır.
- 3Nəticə: Çoban tamaşa edirdi bir qrammatik əsasdır, buna görə cümlə sadədir.
- 1Cümlə: "Yaz təzəcə açılmışdı, Çənlibel gülə, nərgizə boyanmışdı."
- 2Birinci əsas: Yaz açılmışdı.
- 3İkinci əsas: Çənlibel boyanmışdı.
- 4Nəticə: İki qrammatik əsas olduğuna görə cümlə mürəkkəbdir.
- 1İdi ilə: ‘Usta kitabın vərəqlərini birləşdirmiş idi.’ cümləsində Usta birləşdirmiş idi bir qrammatik əsasdır.
- 2İsə ilə: ‘Usta vərəqləri birləşdirir isə, köməkçi cildi hazırlayır.’ cümləsində Usta birləşdirir isə və köməkçi hazırlayır iki qrammatik əsasdır.
- 3Müqayisə: Köməkçi sözün özü ayrıca əsas deyil; ikinci nümunəni mürəkkəb edən köməkçi hazırlayır əsasının da mövcudluğudur.
- 1Birinci cümlə: "Ustad xəttatlar gündə səkkiz-on beytə qədər şeir köçürə bilirdilər." Köçürə bilirdilər təsriflənən feillə ifadə olunmuş feili xəbərdir.
- 2İkinci cümlə: ‘Lakin ustadlıq yalnız məhsuldarlıqla ölçülmürdü.’ Ölçülmürdü təsriflənən feillə ifadə olunmuş feili xəbərdir.
- 3Üçüncü cümlə: "Tarixi mənbələrdə belə bir rəvayət var." Var sözü ilə ifadə olunan xəbər ismi xəbərdir.
Rəvayət və tarixi məlumatı eyni cür təqdim etmə: müəllifin rəvayət kimi verdiyi hissəni həmin çərçivədə saxla, nəticəni isə oradakı davranış və sözlərlə əsaslandır.
Bir cümlədə bir neçə fel forması görmək onun mütləq mürəkkəb olduğunu göstərmir. Hər təsriflənən xəbərin öz ayrıca mübtədasının olub-olmadığını yoxla.
Sadə cümləni mürəkkəbə çevirəndə ikinci qrammatik əsas yarat, amma hadisələrin iştirakçılarını və ardıcıllığını dəyişmə.
Qaydalar
- 1Xəttatın mətn köçürməsi, müsəhhihin yoxlaması və başqa ustaların işi kitabın birgə əmək nəticəsində yaranmasını göstərir.
- 2Xacə Yadigar haqqında hissə tarixi mənbələrdə rəvayət kimi təqdim olunur; ondan çıxarılan nəticə sürətdən çox səbir və keyfiyyətin qiymətləndirilməsidir.
- 3Mətndə sənətkarın işi yalnız fərdi şöhrət kimi yox, əsərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edən fəaliyyət kimi izah edilir.
- 4Cümlənin sadə və ya mürəkkəb olması fel sözlərinin ümumi sayına görə deyil, qrammatik əsasların sayına görə müəyyənləşdirilir.
- 5Bir qrammatik əsası olan cümlə sadə cümlədir.
- 6İki və daha artıq qrammatik əsası olan cümlə mürəkkəb cümlədir.
- 7Bir mübtədaya aid bir neçə həmcins xəbər ayrıca qrammatik əsaslar yaratmır.
- 8Feli bağlama kimi qeyri-təsriflənən forma ayrıca xəbər sayılmadığı üçün cümləni avtomatik mürəkkəbləşdirmir.
- 9Həmcins mübtədalar eyni bir xəbərə bağlanırsa, cümlədə yenə bir qrammatik əsas ola bilər.
- 10İdi və isə köməkçi sözlərinin görünməsi öz-özlüyündə əsasların sayını müəyyən etmir; tam cümlədə ayrıca predikativ əlaqələri yoxlamaq lazımdır.
- 11Sadə cümləni mürəkkəbə çevirərkən ikinci mübtəda-xəbər əlaqəsi yaratmaq, ilkin məna və hadisələrin ardıcıllığını qorumaq lazımdır.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir