Kitab çapının ixtirası
Çap texnikasının mərhələləri və feilin təsriflənən, təsriflənməyən formaları
Kitab çapı əllə köçürmədən fərqli olaraq mətnin mexaniki üsulla çoxaldılmasıdır. İlk mərhələdə taxta lövhədə mətn güzgüdəki kimi tərs yazılır, hərflərin ətrafı kəsilir və qabarıq çap forması alınırdı. Boyanmış forma kağıza sıxıldıqda mətnin düz surəti yaranırdı. Hər yeni mətn üçün minlərlə işarəni yenidən oymaq lazım gəldiyinə görə ksiloqrafik üsul ağır idi.
XI əsrdə Bi Şen ayrı-ayrı gil heroqlif qəlibləri hazırladı: hazır literlər yeni mətn üçün yenidən düzülə bilirdi. Bu, bütöv lövhəni yenidən oymaq ehtiyacını azaltdı, amma çoxlu işarəni ayrı-ayrı hazırlamaq yenə vaxt aparırdı. XV əsrdə Qutenberqin metal matrisləri qurğuşun-qalay ərintisindən eyni literi çox sayda tökməyə, standart lövhədə söz, cümlə və mətn yığmağa imkan verdi. Metal literlər davamlı idi. O, yağ çıxarmaq üçün işlədilən presi mətbəə dəzgahına uyğunlaşdırdı; kağızın formaya möhkəm sıxılması dəqiq və səliqəli surətlər yaratdı, vərəqin formanın üzərinə qoyulub götürülməsi də mexanikləşdirildi. Mətn Qutenberqin 1445-ci ildə öz mətbəəsində buraxdığı «Bibliya»dan 42 sətirlik bir hissəni qeyd edir.
Sonrakı mərhələlər sürəti artırdı. Mətnə görə, Köniqin 1814-cü il buxar dəzgahı saatda 1000 səhifə çap edir və əvvəlki dəzgahdan dörd dəfə sürətli olurdu; deməli, müqayisədə əvvəlki sürət saatda 250 səhifədir. 1866-cı il linotipində mətn klaviatura ilə yığılır, söz və sətirlər nizamlı intervallarda yerləşirdi.
Dil qaydalarında təsriflənən feil şəxsə və zamana görə cümlənin xəbəri olur; məsdər, feili sifət və feili bağlama təsriflənməyən formalardır. Onların görünməsi ayrıca qrammatik əsas demək deyil. Nə qədər ki və ki ilə qurulan asılı hissələrin təsriflənən xəbərləri müəyyənləşdirilir; eyni mübtədaya bağlı həmcins xəbərlər isə ayrıca əsas kimi sayılmır. Cümləni feili bağlama ilə çevirəndə hər hərəkətin icraçısı, inkarı və zaman-məna əlaqəsi ilkin cümlə ilə ayrıca müqayisə edilir. Şeiri nəsrə çevirəndə də misraları sadəcə birləşdirmək yox, hər xəbərin mübtədasını tapmaq lazımdır.
Əsas terminlər
| Mərhələ | Yenilik | Qalan məhdudiyyət və ya nəticə |
|---|---|---|
| Ksiloqrafiya | Bütöv mətn taxtada qabarıq oyulur | Hər mətn üçün minlərlə işarə yenidən kəsilir |
| Bi Şenin üsulu | Ayrı gil literlər yenidən düzülür | Çoxlu işarəni ayrı hazırlamaq vaxt aparır |
| Qutenberqin matrisi | Metal literlər kütləvi tökülür və standart formada yığılır | Davamlı literlərlə çox surət almaq olur |
| Mətbəə presi | Kağız formaya mexaniki sıxılır | Surətlər dəqiq və səliqəli alınır |
| Linotip | Mətn klaviatura ilə avtomatik yığılır | Yığım sürətlənir |
| Ailə | Mətn nümunəsi | Cümlədə rolu |
|---|---|---|
| Məsdər | keçmək | Təsriflənmir; məqsəd əlaqəsində işlənir |
| Feili bağlama | gəlib | Təsriflənmir; hərəkətləri əlaqələndirir |
| Feili sifət | salacağını / öyrədən | Təsriflənmir; adlaşa və ya təyin ola bilər |
| Təsriflənən feil | gözləmə / yaşayırsan / öyrən | Şəxsə görə dəyişir və xəbər olur |
- 1‘Torpağı həvəslə şumladı, toxumu bir-bir ləklərə basdırdı.’
- 2Hər iki hərəkətin icraçısı eyni şəxsdir.
- 3‘Torpağı həvəslə şumlayıb toxumu bir-bir ləklərə basdırdı.’ — bir qrammatik əsaslı sadə cümlə.
- 1"Oğru qalana yanar, mal sahibi gedənə yanar."
- 2‘Oğru qalana yanıb gedənə yanar.’ variantında mal sahibi mübtədası itir və hər iki münasibət oğruya aid edilir; buna görə bu konkret çevirmə ilkin mənanı saxlamır.
- 1Birinci parçada o mübtədasına bağlanan güldü və qıydı xəbərləri var.
- 2Sonrakı çağırışda Tomrisin ruhu ayağa qalxsın və Babəkin qılıncı parlasın ayrı qrammatik əsaslardır.
Taxta qəlib bütöv mətni, matris liter istehsalını, pres kağızın sıxılmasını, linotip isə mətn yığımını dəyişdirir.
Keçmək, gəlib, gələndə kimi formaları avtomatik ayrıca əsas sayma; təsriflənən xəbəri tap.
Feili bağlama seçəndən sonra mübtədanın, inkarın və hərəkətlər arasındakı zaman əlaqəsinin qorunub-qorunmadığını yoxla.
Qaydalar
- 1Ksiloqrafiyada bütöv mətn üçün tərs oyulmuş taxta qəlib hazırlanır.
- 2Bi Şenin ayrı literləri yeni mətn üçün yenidən düzülə bilir, lakin çox işarəni tək-tək hazırlamaq vaxt aparır.
- 3Qutenberqin metal matrisi eyni davamlı literi kütləvi tökməyə imkan verir.
- 4Pres kağızı çap formasına bərabər sıxaraq dəqiq surət yaradır.
- 5Mətn Qutenberqin 1445-ci il çapından verilən 42 sətirlik «Bibliya» hissəsini qeyd edir.
- 6Məsdər, feili sifət və feili bağlama təsriflənməyən feil formalarıdır.
- 7Təsriflənməyən forma ayrıca qrammatik əsas yaratmır; təsriflənən xəbərləri və onların mübtədalarını tap.
- 8Eyni mübtədalı ardıcıl hərəkətlər çox vaxt feili bağlama ilə sadə cümlədə birləşdirilə bilər.
- 9Feili bağlama ilə çevirmədə mübtəda əlaqəsini, inkarı və hərəkətlərin zaman münasibətini ilkin cümlə ilə tutuşdur.
- 10Şeiri nəsrə çevirərkən hər misradakı mübtəda-xəbər əlaqəsini saxla.
Məşq
8 asan · 8 orta · 8 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir